خاموشي پريبانوي شرق و غرب
آنتونیا شركا
آنا وانزان، ایرانشناس، اسلامشناس و شرقشناس ایتالیایی، پس از اتمام تحصیلات خود در رشته زبانها و فرهنگهای شرقی از دانشگاه كافوسكاری ونیز، راهی آمریكا شد و در رشته مطالعات خاور نزدیک موفق به اخذ مدرك دكترا از دانشگاه نیویورک شد. حوزه مطالعات و پژوهشهای او عمدتا به ایران، آسیای میانه، پاكستان، افغانستان و قسمت مسلمان هندوستان متمركز بود. از دیگر علاقهمندیهای این شرقشناس فقید، مطالعات زنان بود و در دهههای اخیر نقش مهمی در معرفی داستاننویسان زن ایرانی در کشاکش بین سنت و مدرنیته، آزادی بیان و سانسور داشت: در سال 1998 با ترجمه 15 داستان كوتاه از 15 نویسنده زن ایرانی در كتاب «واژگان بیپرده»، باب آشنایی با ادبیات زنانه معاصر ایران را در ایتالیا گشود و در سال 2009 با كتاب «دختران شهرزاد» به معرفی زنان نویسنده ایرانی از قرن نوزدهم تا به امروز پرداخت. یك پژوهش دقیق و ارزشمند كه در 200 صفحه در انتشارات موندادوری منتشر شد. کتاب «تاریخ محجب: ذهنیت ایتالیاییها از زنان در اسلام» (۲۰۰۶) پژوهش جالب دیگری درباره کلیشههایی بود که از قرون وسطا تاکنون در تصور ایتالیاییها از زنان مسلمان نقش بسته است؛ بهواسطه سفرنامهها و خاطرات سیاحان و سفیران غربی، از سفرنامه ایل میلیونه اثر ماركوپولو گرفته تا رسانههای امروزی كه سهوا یا عمدا به ارائه تصویری معوج از زن مسلمان میپردازند. در مقدمه این كتاب آمده: «تنها یك شرق وجود ندارد، همچنان كه تنها یك غرب وجود ندارد: اگر سخن از برداشتهای مختلف از اسلام میكنیم؛ بنابراین باید در نظر بگیریم كه در غرب هم میتواند پاسخهای گوناگونی به مسائل مطرحشده در اسلام وجود داشته باشد». آنا وانزان كه به سیاق سلف خویش، ماركوپولو دریانورد ونیزی، در سفری بیامان به دور دنیا بود و افسون شرق، او را مانند آهنربایی جادویی بهسوی خود میكشید، در دهه اخیر به پژوهشهای فمینیستی خود در این سوی جهان ادامه داد كه حاصل آن كتابهای «سفر در فمینیسمهای اسلامی» (2010) گفتوگو با زنان مسلمانِ در تكاپو برای تثبیت هویتهای زنانه خود «بهارهای صورتی: انقلابها و زنان در خاورمیانه» (2013) و «زن و باغ در دنیای اسلام» (2013) بود كه همگی در ایتالیا منتشر شدند. او همچنین كتابی با عنوان «سفرنامه فارسی: سیری عاطفی در ایران» دارد كه در سال 2017 به چاپ رسیده و شرح شیفتگی دیرپای او به خاك ایران است. اما بخش مهمی از فعالیتهای حرفهای و ادبی آنا وانزان، ترجمه عناوین شاخصی از ادبیات داستانی صد سال اخیر ایران به زبان ایتالیایی است. ازجمله: «بوف كور» (صادق هدایت)، «ماهی سیاه كوچولو» (صمد بهرنگی)، «طوبی و معنای شب» (شهرنوش پارسیپور)، «سووشون» (سیمین دانشور)، «زنان بدون مردان» (شهرنوش پارسیپور ) و بهتازگی «داییجان ناپلئون» (ایرج پزشكزاد) كه چند ماهی بیش از چاپ آن نمیگذرد. آنا وانزان تکرارناشدنی است: مثال بارز یک شرق-ایرانشناس روشنفکر جهانی، چهرهای دانشگاهی، پژوهشگر و مترجمی توانمند و فرهیخته و منتقد ادبی آثار معاصر ایران بود. 65سالگی عمری نیست که برای ماندن چنین شخصیت گرانقدری در دنیا زیاد باشد؛ اما سرطان کسی را نمیشناسد و آنا هم قربانی سرطان شد. او كه نام ایرانی پریبانو را برای خود برگزیده بود، حقیقتا بانویی نازنین و انسانی شریف بود؛ زنی كه آشنایی و دوستی با او یکی از شانسهای بزرگ زندگی هر كسی میتوانست باشد. بانویی که عمری را پای عشقی بیچشمداشت به سرزمینی بیگانه، داغ و پرحادثه (بهویژه برای زنان)، گذاشت. پریبانو! بانوی دو جهان غرب و شرق! خاموشیات مانند تیغی است برّنده كه خطی عمیق میان دنیای دوقطبی ما میكشد؛ همان دنیایی كه تو یك عمر كوشیدی تا یكرنگ ببینی، با احترام به همه رنگبندیها... . یادت تا ابد در كتابهایت جاری خواهد بود... و در دل هر ایران دوستی نیز... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.