سفری حماسهای در زمان
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
فیلم «انگاشته» محصول سال 2020 به کارگردانی «کریستوفر نولان» است. در این سلسله یادداشتها چند بار در مورد آثار «نولان» صحبت کردیم. بیهیچ شکی «کریستوفر نولان» یکی از خلاقترین و خوشفکرترین کارگردانان معاصر است. خصلت بسیار مهم «نولان»، تجربه در ساحتهای گوناگون معرفتی است. نگاه به فیلمهای بیخوابی، پرستیژ، تلقین یا میانستارهای این میل «نولان» برای درگیرشدن با مفاهیم بنیادی همانند زمان و مکان، تغییرات شناختی و درهمشدن معرفتها را به خوبی نشان میدهد. پس قابل انتظار است اگر همیشه هم در تجارب خود موفق نباشد، اگرچه همین ورود به این ساحتها، حرکت بسیار بزرگی در جهت افزایش تجارب معرفتی انسان بهشمار میآید. این بار اما «نولان» با فیلم انگاشته سراغ مفهوم سفر در زمان میرود. مفهومی که فینفسه هم تناقضآمیز و هم پیچیده است. پس دور از انتظار نخواهد بود اگر نمایش آن به شکل داستانی با این همه عناصر مختلف کار سختی باشد. به گمان من «نولان» به دلیل پیچیدگی موضوع نتوانسته بهخوبی داستان را شکل داده و خطوط زمانی را به تصویر بکشد. بیننده گاه در پریشانی فیلم گم میشود. پریشانیای که روند داستان را مختل میکند. مشکل بزرگ بعدی فیلم این است که «نولان» به چنین موضوع مهمی با دیدی اکشن و رزمی نگاه میکند بهطوریکه به نظر میرسد بیشتر از اینکه ساخت فیلمی شکوهمند و عمیق مد نظر بوده باشد کارگردان به گیشه فکر میکرده است. گیشهای که البته به دلیل مصادفشدن با کرونا شکست بزرگی را نیز متحمل شد. تکیه «نولان» بر این موضوعات سبب شد که فیلم در شخصیتپردازی نیز دچار مشکل باشد. انتخاب شخصیت هم درست نبوده است. دولت برای جلوگیری از بحران بزرگی در زمان، از کسی استفاده میکند که فقط کارایی نظامی بالایی دارد بدون آنکه درک درستی از زمان و رفتوآمد در آن داشته باشد. نگاهی به داستان فیلم این ضعف را بیشتر نشان میدهد. داستان از یک تهدید شروع میشود. تهدیدی که کلیت آن با تمام تهدیدهای دیگر فرق میکند. تهدید از سوی آینده است. آینده قرار است به حال حمله کند و شواهد اقداماتی از آینده برای تغییرِ حال روزبهروز بیشتر میشود. البته در اینجا پارادوکسی وجود دارد که باید حل شود. آینده اگر به اکنون حمله کند و آن را از بین ببرد عملا خود هم وجود نخواهد داشت زیرا این گذشته و حال است که آینده را میسازد. ولی به نظر میرسد که آیندگان به این پارادوکس توجهی ندارند. در طول فیلم متوجه نمیشویم که این پارادوکس مهم و عمیق زمانی چگونه حل شده است. حقیقتا نیز «نولان» چندان در پی حل این پارادوکس نیست و بهسرعت هم با وجود مطرحکردنش، از آن میگذرد. زیرا میداند اگر درگیر آن شود پیشبردن داستان فیلمش نیز غیرممکن خواهد شد. یک انگاشته یعنی کسی که تبحر بسیاری در امور نظامی و جاسوسی دارد، مأمور میشود تا جلوی این بحران را بگیرد. دیگر صحبت از جنگ جهانی و جنگ هستهای نیست. بلکه زمانها به جان هم افتادهاند و زمانی در آینده میخواهد زمانی در گذشته را نابود کند. البته باید توجه داشت کسانی که در آینده هستند از لحاظ تکنولوژی نسبت به کسانی که در گذشته هستند، برتری دارند. از طرف دیگر آنها که در گذشته هستند از نظر زمانی نسبت به آیندگان در تقدم هستند. زیرا این گذشته و حال است که آینده را میسازد. انگاشته به دنبال پاسخ به این سؤال میرود که چه کسی سلاحهای معکوس را از جهان آینده به حال آورده است و اگر فردی بخواهد آینده را به حال بیاورد، نیاز به چه موادی دارد. پس آرامآرام پیش میرود و سرنخها را یکی پس از دیگری در کنار هم میگذارد. برای کشف این سرنخها او هم مجبور میشود میان آینده و حال سفر کند. برای قهرمانان فیلم گاه این رفتوآمد چند بار اتفاق میافتد تا شاید بتوانند واقعهای را در حال یا آینده به نفع خود به اتمام برسانند. درنهایت و پس از جستوجوهای بسیار سرنخها به یک سوداگر روسی میرسد. اما مشکل بزرگی که وجود دارد رسیدن به این سوداگر روسی است که بهشدت محافظت میشود. انگاشته در اینجا نیز هنر خود را نشان داده و درنهایت میتواند خود را به این سوداگر روسی نزدیک کند. در طول فیلم اطلاعات بیشتری در مورد این سوداگر کسب میکنیم. او در میان خرابههای هستهای بزرگ شده است. برای همین است که کاندیدای مناسبی برای آیندگان محسوب میشده است. هم بلندپروازیها و هم عقدههای درونی و هم مرگی که از یک بیماری مهلک هرچه بیشتر نزدیک و نزدیکتر میشود همه و همه سبب میشود او در کاری که میخواهد انجام دهد مصممتر شود و انگاشته متوجه میشود که برای ممانعت از این اتفاق (یعنی ازبینبردن زمان حال) وقت کمی دارد. یک انفجار بزرگ کلید این نابودی است و انگاشته همراه با تیمی خبره از نظامیان سعی میکنند در جنگی که از خطوط زمانی مختلف پر است، مانع از این انفجار شوند. این بخش از فیلم در عین اینکه کلیدیترین قسمت فیلم است ولی بهدلیل اینکه نتوانسته حرکت در زمان را بهخوبی به نمایش بگذارد به موضوعی مغلق بدل شده که فقط سبب آزار ذهن میشود. هیچ توضیحی در کار نیست که واقعا چگونه میتوان حال را نابود کرد. اصلا مفهوم نابودکردن زمان حال چیست؟ همه این تناقضات همراه با ضعف فیلمنامه فقط نوعی سردرگمی را به بیننده القا میکند. درست است که موضوع زمان فینفسه موضوع بسیار پیچیدهای بوده و بهتصویرکشیدن تناقضات حاصل از خطوط زمانی مختلف آن هم وقتی همزمان اتفاق بیفتد از آن نیز پیچیدهتر است، اما گمان میکنم که اگر فیلمنامه قویتر میبود میتوانستیم با فیلمی بهتر روبهرو باشیم که تا این اندازه مغلق و گیجکننده نباشد. با وجود تمام این ضعفها باید به تلاشهای «نولان» در تجربه حوزههای مختلف تفکری و معرفتی ارج نهاد. قرار نیست که تمام کارهای یک کارگردان بزرگ، یک شاهکار محسوب شود. بیشک تجربهای که «نولان» از چنین چالشهایی کسب میکند به ساخت فیلمهایی بسیار بزرگتر منجر خواهد شد. بیصبرانه منتظر دیدن فیلم بعدی «کریستوفر نولان» هستم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.