نرخ تغییرات تکنولوژی
سهراب آقازاده مسرور. مدیر دپارتمان مدیریت تکنولوژی شرکت فرا
قریب به سه دهه است که تکنولوژی (همان دانش انجام کارها) زیربنای رقابت و حضور موفق در بازار صنایع مختلف را شکل میدهد. سه جریان کلی براساس پیشرفتهای فنی و تکنولوژیهای جدید شکل میگیرد. جریان اول، اقتصادهای نوظهوری هستند که براساس نتایج و دستاوردهای فنی جدید، ممکن میشوند. از نمونههای آن شرکتهای فعال در اقتصاد دیجیتال هستند که تا قبل از توسعه فناوری اطلاعات جایگاهی نداشتند. جریان دوم اقتصادی به کسبوکارهایی برمیگردد که در بستر تحولات تکنولوژیک ساختار و ویژگیهای آنها تغییر کرده و دچار تحول بنیادین شدهاند. زمان سفر بین شهرها قبل و بعد از پا به عرصه گذاشتن هواپیما قابل مقایسه نیست. سومین جریان اقتصادی متأثر از تغییرات تکنولوژی، کسبوکارهایی هستند که از دستاوردها و پیشرفتهای تکنولوژیک برای ارتقای جایگاه رقابتی خود، افزایش بهرهوری و بهبود عملکرد استفاده میکنند و تغییرات تکنولوژی ماهیت آنها را دچار تحول و تغییر نکرده است.
صنعت پتروشیمی از این دست صنایع است. پیشران اولیه تغییرات تکنولوژی در صنعت پتروشیمی، فرایندهای جدید بهمنظور تبدیل، تغییر، جداسازی و ترکیب مواد شیمیایی بوده است. به موجب همین تغییرات، تجهیزات ثابت و دوار نیز مورد توجه قرار گرفتند و برای عملیاتیکردن اهداف فرایندی ارتقا یافتند؛ اما امروزه مفاهیمی مانند دیجیتالیشدن، تولید پایدار و حذف ضایعات نقش کلیدی در تغییرات تکنولوژیک ایفا میکنند. سیر تحولی که بیان شد، نشان از آن دارد که اگرچه مهندسی شیمی و آشنایی با فرایندهای شیمی زمانی رکن اصلی آشنایی با تکنولوژیهای جدید صنعت پتروشیمی بود؛ اما امروزه سبدی از دانش مهندسی ازجمله فناوری اطلاعات نیز در ایجاد تغییرات فنی نقش ایفا میکنند. با توجه به گرایش و سابقه مدیران ارشد شرکتهای پتروشیمی، تغییرات اصلی تکنولوژی از منظر ایشان، فرایندها و سیکلهایی است که در ضمن آنها طی میشود. با توجه به چرخه عمر بیشتر فرایندهای صنعت پتروشیمی که در مرحله بلوغ قرار دارند، نرخ تغییرات کم بوده و اکثر نوآوریها بهصورت تدریجی است و بیشتر بهبودهای نوآورانه صورت میگیرد. این موضوع موجب خواهد شد تا مدیران ارشد و ذینفعان کلیدی شرکت توجه کمتری درباره تغییرات تکنولوژی داشته باشند و بینش سازمانی بر این باور باشد که اتفاق خاصی در دنیای تکنولوژیهای مرتبط با محصولات در حال تولید رخ نخواهد داد و در بازههای زمانی ۱۰ساله میتوان با تعریف پروژههای ارتقای فنی ازجمله پروژههای ریومپ (پروژههایی برای ارتقا، جایگزینی یا افزایش ظرفیت واحد موجود) شکافهای تکنولوژیک را برطرف کرد. این فرضیه درباره برخی از تکنولوژیها صادق است؛ اما نباید موجب شود تا شرکتها درباره مدیریت تکنولوژیهای کلیدی خود غافل شوند. بهواقع سرعت کم تغییرات و تکنولوژیهای بالغ صنعت پتروشیمی ممکن است موجب سوگیری اشتباه درباره بهبود و ارتقای فنی شود. صنعت پتروشیمی و تکنولوژیهای کلیدی: با این تفاسیر این پرسش پیش میآید که شرکتهای فعال در صنعت پتروشیمی چه رفتاری باید با تکنولوژیهای کلیدی خود داشته باشند؟ برای پاسخ به این سؤال توجه به چند نکته بسیار کلیدی است: اول اینکه در مواقعی پیشرفت و توسعه سایر علوم مانند متالورژی میتواند تأثیر بسزایی بر تکنولوژیهایی مانند مواد شیمیایی و جاذبها داشته باشد. دوم اینکه سیر تغییر و تحولات در یک دسته از تکنولوژیهای کلیدی (مانند فرایندها) قابل تعمیم به همه دستهها ازجمله تجهیزات دوار، کنترل و ابزار دقیق و سیستمهای فناوری اطلاعات نیست و همه تغییرات فنی درخورتوجه هستند. ممکن است در دستهای از فناوریها نرخ تغییرات و پیشرفتهای فنی بیشتر باشد. سومین موضوع تطبیق و پذیرش نسلهای جدید تکنولوژیها، بعد از چند دوره اصلاح و بهبود است. شاید شرکتی تا سه مرحله ارتقای کاتالیست تصمیم به تعویض آن و استفاده از نوع جدید نگیرد؛ بااینحال زمانی که تصمیم به ارتقای کاتالیست خود میگیرد، اگر شکاف عملیاتی و تجربی بالایی وجود داشته باشد، مشکلات عملیاتی و بهرهبرداری رخ خواهند داد. این موضوع نشان از اهمیت آشنایی گامبهگام با تغییرات تکنولوژیک و اطلاع از آخرین دستاوردها دارد. چهارمین موضوع، قدرت چانهزنی شرکتها در تعامل و ارتباط با تأمینکنندگان و همچنین لیسانسورها است. نمونههایی از مذاکرات با لیسانسور و تأمینکنندگان تکنولوژی در صنعت پتروشیمی کشور وجود دارد که تأمینکننده بهترین و مناسبترین بسته دانش فنی، تجهیز خود را پیشنهاد نداده و بیتوجه به مدیریت تکنولوژی نیز موجب شده تا شرکت داخلی متوجه نسلهای جدیدتر و کارآمدتر تکنولوژی نشده باشد. پنجمین نکته توجه به پیشرفت و توسعه تکنولوژیهای پشتیبان ازجمله دیجیتالیشدن صنعت است، تکنولوژیهای دیجیتال تا حد زیادی هزینههای عملیاتی صنعت پتروشیمی را تحت تأثیر قرار دادهاند. تأمین و بلوغ تکنولوژیهای کلیدی: در شرایط تحریمی و در مواردی که لازم است تا از نتایج و دستاوردهای ملی استفاده شوند، برنامهریزی و اقدام درباره تأمین تکنولوژی های کلیدی، از اهمیت ویژهای برخوردار میشود. به این معنا که شرکت پتروشیمی بتواند خواستهها و استانداردهای مد نظر خود را شفاف به سازنده و تأمینکننده بیان کند تا رویه خودکفایی و ساخت داخل تکنولوژی شانس موفقیت بیشتری داشته باشد. تجربه نشان از آن دارد که در واحدهای الفینی، کورههای کراکینگ یکی از اجزای کلیدی واحد عملیاتی هستند، نقش کویلها در کوره بسیار پررنگ است. شرکتهایی در داخل کشور ادعا دارند که میتوانند کویلها را منطبق بر خواستهها و نیازهای مشتریان خود بسازند. نکته بسیار کلیدی تعیین استانداردها، ترکیب آلیاژی کویلها، چیدمان، ساختار، روکش داخلی و مواردی از این دست است که کارفرما میتواند در صورت آشنایی با جزئیات، سفارش و انتخاب خود را دقیقتر کند. وقتی صحبت از بلوغ تکنولوژی میشود، منظور یک روند است. اطمینان خاطر از عملکرد تکنولوژیهای موجود، میتواند موجب غافلگیری شرکتها شود. از مصادیق این موضوع میتوان به تفاوت کاتالیستهای جدید تبدیل تولوئن به زایلینها با نسلهای قبلی اشاره کرد؛ تغییری که میتواند تأثیر بسزایی بر روی کارایی و بهرهوری شرکت داشته باشد. در نسلهای قبلی این کاتالیست درصد تبدیل 54 درصد و انتخابپذیری تولید پارازایلین کمتر از 32 درصد بود؛ اما در نسلهای جدید، درصد تبدیل به 21 و انتخابپذیری به بیش از 90 درصد رسیده است. از مصادیق جالب توجه برای این موضوع، واحد عملیاتی الفین در کشور ژاپن است. ظهور گاز شیل، راندمان به نسبت پایین تجهیزات مورد استفاده، تغییرات زنجیره ارزش واحدهای الفینی، مصرف انرژی و پا به عرصه گذاشتن مگاکراکرها موجب شد تا در سال2017، 10 واحد تولید الفین یا تعطیل شده یا کارکرد خود را تغییر دهد یا تکمیل کند و نزدیک به 15 درصد کل تولید مواد الفینی کشور ژاپن کاهش یابد. بنا بر موارد ذکرشده، شرکتهای پتروشیمی با استفاده از مدیریت تکنولوژیهای کلیدی خود خواهند توانست محیط رقابتی و دامنه فعالیتهای خود را پایش کرده و براساس نتایج و تحلیلهای محیطی، به هوشمندی تکنولوژیک و کسبوکار برسند. در این مسیر با استفاده از بررسی تغییرات لیسانسورها، ارزیابی زنجیره ارزش شرکتهای مشابه، مطالعه کارهای پژوهشی معتبر و ارزیابی اختراعات ثبتشده، میتوان مسائل حلشده، سیر تغییر تکنولوژیها، ظرفیتهای بالقوه ارتقای فنی و شکافهای تکنولوژیک را شناسایی کرد و راهکارهای فنی مناسب را برای رفع گلوگاههای فنی پیدا کرد. شرکت شل (Shell) برای همین منظور سازوکاری را برای هوشمندی تکنولوژی ایجاد کرده و بخش عمده فعالیتهای توسعهای خود را در این قالب پیش میبرد. با این تفاسیر میتوان انتظار داشت با استفاده از ابزارهای جدید مدیریتی ازجمله هوشمندی تکنولوژی، پایش تکنولوژی و تحلیل اختراعات، درباره تغییرات محیطی آگاهی یافته و تصمیمگیریها و همچنین تخصیص منابع بهینه شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.