اعزام اولین مأموریت عملیاتی و سرنشیندار شرکت اسپیسایکس
احسان سنایی
بامداد دوشنبه، بیستوششم آبانماه به وقت ایران، کپسول «کرو-دراگون»، حامل سه فضانورد ناسا و یک فضانورد از سازمان فضایی ژاپن (ژاکسا)، رهسپار ایستگاه فضایی بینالمللی شد تا نخستین مأموریت عملیاتی و سرنشیندار این کپسول را به مقصد ایستگاه فضایی بینالمللی با موفقیت به ثمر برساند. این دومین مأموریت سرنشیندار شرکت اسپیسایکس به فضا و شصتوپنجمین باری بود که این شرکت موفق به فرودآوردن موشک حامل مأموریت شد. شرکتی که گرچه کمتر از 20 سال از زمان تأسیس آن میگذرد، اما به موفقیتهای چشمگیری دست پیدا کرده که بخشی در انحصار دولتهای توسعهیافتهاند و بخشی مختص همین شرکت. در این مقاله نگاهی داریم به زمینههای تأسیس و پیشرفت شرکت اسپیسایکس و بصیرتهایی که جاهطلبیها و دستاوردهای مدیران آن، رو به آینده صنعت فضا گشودهاند.
در اوایل سال ۲۰۰۲، «ایلان ماسک»، مالک اسپیسایکس بر آن شد تا از محل سرمایه حاصل از فروش وبسایت Paypal، به یک آرزوی شخصی جامه عمل بپوشاند: ارسال یک گلخانه ریزمقیاس، حاوی بذر تعدادی گیاه و ژلهای مغذی به مریخ؛ با هدف استقرار حیات در سیاره سرخ، دستکم به مدتی کوتاه. اما مانع اصلی این اقدام، نه ساخت گلخانه یا تأسیسات میزبان آن برای فرود بر مریخ، بلکه یافتن موشکی برای حمل این محموله به آن نقطه بود. «ماسک» که تمایلی نداشت عوارضی را که شرکتهای موشکی آمریکایی بر محصولات خود وضع کرده بودند، بپردازد، در تلاش برای جلب همتایان روسی، سه سفر به این کشور داشت که درنهایت نتیجهای نداشت. وضع در روسیه نیز چندان تفاوتی نمیکرد: صرفنظر از جا و مکان، فناوریهای راهبردی لازم برای انتقال محمولهها به فضا در انحصار شرکتهایی بود که آوردههای مالیشان را نه مناسبات یک بازار رقابتی، بلکه قراردادهایی نامتوازن تأمین میکرد. از همینرو اولویت اهداف «ماسک»، از انتقال محموله به مریخ، به عادیسازی و بهصرفهسازی ساخت موشکهای حمل محموله به مدار زمین تغییر کرد. طبق محاسبات سردستی او در مسیر بازگشت از روسیه، بهای تهیه مواد خام ساخت یک موشک، تنها سه درصد از قیمت فروش موشک را شکل داده است. اندکی پیش از این تحولات، «تام مولر»، مدیر واحد سوخت و احتراق شرکت هوافضای TRW که سرپرستی پروژه طراحی و ساخت یک موشک هیدروژنسوز منحصربهفرد را به عهده داشت، از بیم درز ایدههای مهندسیاش در این شرکت چندمنظوره، تصمیم گرفت تا ایدههایش را خود اجرا کند و در صحرای موهاوی کالیفرنیا به بوته آزمون بسپارد. یکی از این ایدهها، ایده ساخت بزرگترین موشک آماتوری مایعسوز (به وزن تنها ۳۶ کیلوگرم) بود که آن را در انباری متعلق به یکی از دوستانش پی میگرفت. «ماسک» به محض اطلاع از فعالیتهای «مولر»، او را در انبار کارش ملاقات کرد و توجه او را با سؤالی وسوسهکننده برانگیخت: «میتونی از این بزرگترش رو بسازی؟». آن موشک هرگز به مرحله آزمایش نرسید، اما بهانهای شد برای پیوستن «مولر» به شرکت تازهتأسیس «ماسک» و ساخت موشکهایی از آن بزرگتر. تحویل یک ایده به موجب تأسیس اسپیسایکس، «ماسک» سیاست ادغام عمودی مراحل تولید را در پیش گرفت؛ یعنی تولید ۸۵ درصد از سختافزار مورد نیاز در محل و هماهنگسازی واحدهای سختافزاری از طریق راهبردی موسوم به تلفیق پودمانی. در این راهبرد، به جای تولید محصولی پیچیده ولی تکمنظوره، واحدهایی تکمنظوره ولی ساده تولید میشوند و با تلفیق آنها، چند محصول پیچیده و چندمنظوره به دست خواهد آمد؛ اقدامی که تنها تحت یک مدیریت واحد و یک خط تولید خودکفا میسر است. نمونه عکس این راهبرد را میتوان در طراحی موشک پرکاربرد اطلس-۵ مشاهده کرد؛ موشکی محصول شرکت مادرتخصصی ULA که از پرتاب کاوشگرهای بینسیارهای گرفته تا ماهوارههای جاسوسی را در کارنامه خود دارد. این موشک، عملا تلفیقی از سه موشک با طراحی متفاوت است؛ مرحله اول آن را موتورهای روسی RD-180 با سوختی از نفت سفیدِ فوقرقیق (موسوم به RP1) شکل داده است. مرحله دوم آن موشکی است با سوخت هیدروژن مایع و بعضا یک یا چند موشک جامدسوز نیز با هدف افزایش قدرت پیشرانشی موشک به بدنه آن ضمیمه میشوند. موشک اطلس-۵ با چنین طراحی نامتمرکزی، هزینههای هر پرتاب را تا چیزی حدود ۳۸۰ میلیون دلار افزایش داده است؛ حال آنکه در یک طراحی متمرکزتر، آنچنان که بعدها در طراحی موشک پرکاربرد فالکون-۹، متعلق به اسپیسایکس پیاده شد، هزینه هر پرتاب به تنها ۵۷ میلیون دلار کاهش یافت. موشک فالکون-۹، نمونه تکاملیافتهتر موشک فالکون-۱ است؛ موشکی برخوردار از یک موتور مایعسوز مرلین، حاصل نبوغ «مولر». موتورهای مایعسوز، به دلیل فرایند پیچیده انتقال و تلفیق همزمان سوخت و مایع اکسیدکننده، معمولا مملو هستند از لولهها و سوپاپهایی که به آنها ظاهری پیچیده و سرسامآور دادهاند. موتور مرلین، نخستین موتور موشک مایعسوزی است که طی نیمقرن گذشته در خاک ایالات متحده طراحی و تولید شده است و اولین موتور موشکی مایعسوز ساخت بخش خصوصی. در طراحی موتور مرلین، دو نبوغ مهندسی دیده میشود که به کاهش هزینه تمامشده ساخت موتور نیز کمک کرده است. یکی سیستم تزریق سوخت به محفظه احتراق که برخلاف معمول موتورهای مایعسوز، نه پاششی، بلکه متمرکز است (بدعتی که به ثبات بیشتر فرایند احتراق نیز کمک خواهد کرد) و استفاده از رزین آغشته به فیبرهای سیلیکونی به عنوان پوشش داخلی نازل موشک. این پوشش جانسخت، به مجرد فعالیت موتور موشک، آهسته میسوزد و ورقورق از آن جدا میشود تا با دفع تدریجی حرارت موتور، امکان دوام فعالیت موتور تا حداکثر ۱۶۰ ثانیه فراهم باشد -زمانی کافی برای انتقال موشک به ارتفاع ۹۰ کیلومتری؛ موضعی که مرحله دوم موشک آغازبهکار خواهد کرد و کلاهک را در مدار زمین قرار خواهد داد. با وجود این طراحی نبوغآمیز و حتی چند مرحله تست موفق موتور مرلین، سه پرتاب نخست موشک فالکون-۱ در سالهای ۲۰۰۶، ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ به شکست انجامید. اولین پرتاب موفق این موشک در ۲۸ سپتامبر ۲۰۰۸، به معنی استقرار نخستین موشک مایعسوز بخش خصوصی در مدار زمین بود. فالکون-۱ تنها یک پرتاب موفق دیگر را به ثمر رساند که حاصلش استقرار ماهوارهای از مالزی در مدار زمین بود؛ اولین مشتری اسپیسایکس از بخش خصوصی، با قراردادی هشت میلیوندلاری. مبلغ این قرارداد، ۵.۵ میلیون دلار از کف قیمت پیشنهادی رقبای اسپیسایکس پایینتر بود و راه را برای جلب توجه مشتریهای بیشتری از بخش خصوصی هموارتر کرد. سپس نوبت به موشک فالکون-۹ رسید؛ موشکی با ۹ موتور مرلین در بخش اول خود و برخوردار از این توانایی راهبردی که در صورت ازکارافتادگی یا حتی انفجار حداکثر دو موتور، موشک همچنان به مسیر خود ادامه بدهد. از زمان ساخت موشکهای غولآسای ساترن (در چارچوب برنامه آپولو) در دهه ۶۰ میلادی، این نخستینباری بود که نوید چنین تواناییای برای یک موشک داده میشد. هر دو مرحله موشک فالکون-۹، از سوخت RP1 و اکسیژن مایع استفاده میکنند و بنابراین نیاز به استفاده از دو گونه موتور در هریک از این مراحل نیست. هر دو مرحله از آلیاژی یکسان از آلومینیوم و لیتیوم ساخته میشوند و اینها همه مسیر پرتابی صرفهجویانهتر را هموار میکرد. این صرفهجویی البته به قیمت امنیت موشک تمام نشد. موتورهای مرلین آنچنان امن ساخته شدند که در جریان یک آزمایش، وقتی مهرهای فولادی در مسیر لولههای انتقال سوخت قرار داده شد -اتفاقی که یک موتور فعال موشک را نابود خواهد کرد- موتور مرلین همچنان به فعالیت خود ادامه داد. این در حالی است که این موتور با نیروی پیشرانش ۱۴۰ هزار پوند، بیشترین نسبت نیروی پیشرانشی به جرم موشک را در بین تمام موتورهای موشکی تولیدشده تا به امروز دارد. بهعلاوه، رایانههای موشک نیز تحت سیستمعامل لینوکس فعالیت میکنند که در صورت بروز تهدیدی برای سیستم، همچنان قادرند اوامر درست را منتقل کنند. فالکون-۹ با چنین طراحی منسجمی، تا به امروز از مجموع ۹۲ پرتاب، تنها یک شکست و یک شکست جزئی را از سر گذرانده است. طبق برآوردهای ناسا و نیروی هوایی ایالات متحده، هزینه ساخت هر موشک فالکون-۹ از صفر تا صد، ۴۴۰ میلیون دلار است. چنانچه ناسا متولی این کار میبود، برآورد میشود هزینه کار، سه برابر این مقدار میشد. با این حال، بخش اعظم دستاوردهای اسپیسایکس مدیون همکاری تنگاتنگ این شرکت با ناسا و استفاده از تجارب ارزنده این سازمان کهنهکار فضایی است. از جمله، شرکت اسپیسایکس در طراحی عایق حرارتی کپسول «دراگون» که به عنوان پلتفرمی برای انتقال محموله و مایحتاج زیستی فضانوردان به ایستگاه فضایی بینالمللی طراحی شد، از دانش پژوهشگران مرکز فضایی ایمز ناسا در تولید مادهای موسوم به PICA بهره برد. هر عایق ساختهشده از این ماده، قادر است حرارت صدها بار ورود به جو زمین را تاب بیاورد. اما تولید و بهرهبرداری از فالکون-۹، خط پایان رؤیاهای «ماسک» نبود. در حال حاضر، هزینه ارسال هر یک کیلوگرم محموله به فضا با این موشک، چیزی حدود پنج هزار دلار است. رؤیای «ماسک»، رساندن این هزینه به تنها ۲۰۰ دلار به ازای هر کیلوگرم محموله است. این کار فقط از طریق «چندبار مصرف»کردن موشک امکانپذیر خواهد بود؛ یعنی استفاده مجدد از مراحل موشک، در پرتابهای بعدی آن. به باور «ماسک»، اگر اسپیسایکس در انجام چنین کاری که نخستینبار در سال ۲۰۱۱ علنی شد ناکام میماند، مأموریت این شرکت را میبایست شکستخورده دانست. اما کمتر از پنج سال پس از اعلام اولیه این برنامه، رؤیای بازیابی مرحله اول موشک فالکون-۹ محقق شد. در اوایل زمستان ۱۳۹۴، اسپیسایکس موفق شد مرحله اول یکی از موشکهای فالکون-۹ را پس از انتقال ۱۱ ماهواره مخابراتی به مدار زمین، در یکی از سکوهای پرتاب بلااستفاده پایگاه فضایی کیپکاناورال فلوریدا فرود بیاورد؛ با استفاده از همان ۹ موتور مرلین، اینبار در نقش ترمز. کمتر از یک ماه بعد، همین مرحله از موشک، برای پرتاب ماهواره تحقیقاتی Jason-3 (ساخت ناسا) با موفقیت استفاده شد. ازآنجاکه این ماهواره در مداری مرتفعتر از 11 ماهواره مخابراتی پیشین مستقر میشد، باید مرحله اول موشک را بر نقطهای دورتر از سکوی پرتاب فرود آورد؛ نقطهای که عملا در اقیانوس واقع میشد. از همینرو اسپیسایکس اقدام به طراحی سکوهای شناوری کرده تا میزبان مراحل اول موشک فالکون-۹ در چارچوب چنین مأموریتهایی باشد. اما فرود بر این سکوها نخست با سه شکست پیاپی همراه بود. تا اینکه در بیستم فرودینماه ۹۵، اولین فرود موفقیتآمیز مرحله اول این موشک بر سکویی شناور بر اقیانوس آرام با موفقیت رقم خورد. بیشترین دفعاتی که تاکنون مرحله اول یک موشک فالکون-۹ مورد استفاده مجدد قرار گرفته، پنج بار است. اما در چارچوب رؤیای «ایلان ماسک»، آمار این دفعات باید به صد برسد که دراینصورت هزینه هر بار پرتاب فالکون-۹ به تنها ۲۰۰ هزار دلار کاهش خواهد یافت؛ البته چنانچه بتوان مرحله دوم موشک و پوستههای کلاهک آن را نیز بازیابی کرد. بااینحال موشک موفق فالکون-۹، تنها برگ برنده اسپیسایکس نیست. این شرکت در سال ۲۰۱۸، موفق شد اولین نمونه موشک سنگینوزن خود، موسوم به «فالکون هِوی»، متشکل از مراحل اصلی سه موشک فالکون-۹ را با موفقیت به فضا پرتاب کند و یک محموله آزمایشی (یک دستگاه خودروی تسلا رودستر، متعلق به شخص «ایلان ماسک») را در مدار خورشید قرار بدهد. اسپیسایکس از آن پس دو فروند از این موشک را نیز با موفقیت به فضا پرتاب کرده است. پرتاب سرنشیندار اسپیسایکس در اثنای پیشبرد قراردادهای متعدد خود با شرکتهای خصوصی برای اعزام ماهوارههای تجاری به فضا، قراردادی بلندمدت را با ناسا نیز به امضا رساند که در چارچوبش این شرکت موظف است تا ادوات علمی و مایحتاج زیستی فضانوردان ایستگاه فضایی بینالمللی را از طریق کپسول فضایی ساخت اسپیسایکس، موسوم به دراگون رهسپار فضا کند. کپسول دراگون نخستین کپسول فضایی چندبار مصرف بود که در خدمت تجهیز ایستگاه فضایی بینالمللی قرار گرفت. این کپسول ۲۱ بار عازم ایستگاه فضایی بینالمللی شد و تنها یک بار مأموریتش به شکست انجامید. اما نسخه جاهطلبانهتر این کپسول، «دراگون کرو» است؛ کپسولی با قابلیت میزبانی از حداکثر هفت فضانورد که قرار است نقش کپسولهای روسی سایوز را در انتقال فضانوردان آمریکایی به ایستگاه فضایی بینالمللی پر کند. در صورت عملیاتیسازی، هزینه رزرو هر صندلی این کپسول (خواه برای فضانوردان و خواه توریستهای فضایی)، معادل ۲۳ میلیون دلار آمریکا خواهد بود؛ چیزی حدود ۵۳ میلیون دلار کمتر از آنچه روسیه به ازای اجاره هر صندلی کپسول سایوز خود به فضانوردان ناسا دریافت میکند. اولین مأموریت آزمایشی کپسول کرو-دراگون، به صورت بیسرنشین در مارس ۲۰۱۹ با موفقیت به ثمر نشست. کمی بیش از یک سال بعد، در ۳۰ می ۲۰۲۰، اولین مأموریت سرنشیندار این کپسول، با شرکت فضانوردان ناسا «داگلاس هارلی» (فرمانده) و «باب دانکن» (خلبان پرواز) با موفقیت به مدار زمین پرتاب و یک روز بعد نیز به ایستگاه فضایی بینالمللی ملحق شد. این فضانوردان پس از سپریکردن ۶۳ روز و ۲۳ ساعت در مدار زمین، شامگاه یکشنبه، دوازدهم مرداد با موفقیت در آبهای خلیج مکزیک فرود آمدند و نوید عصری جدید را برای مأموریتهای فضایی سرنشیندار ایالات متحده و بالاخص شرکت اسپیسایکس دادند. رؤیاهای شرکت جاهطلب اسپیسایکس هنوز در ابتدای مسیر بلندی است که «ایلان ماسک» تدارک دیده است. فضاپیمای غولآسای استارشیپ؛ فضاپیمایی که تمام محصولات تاکنونی این شرکت، مقدمهای برای ساخت و پرتاب آن محسوب میشوند- و قرار است در مأموریتهای آتی اسپیسایکس به ماه و مریخ مورد استفاده قرار گیرد، هنوز مراحل ابتدایی طراحی خود را طی میکند و نمونههای اولیه آن تاکنون دو بار در جریان تستهای زمینی از میان رفته است. هنوز مشخص نیست این طرح جاهطلبانه چه زمان به مرحله بهرهبرداری نهایی خواهد رسید، اما کارنامه درخشان شرکت اسپیسایکس حکایت از آن دارد که هر شکست آن، گام بلندی است برای نزدیکترشدن به یک مقصد دوردست؛ مقصدی که بعضا هیچگاه به تصور درنمیآمده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.