شباهت تکاندهنده و شکبرانگیز مغز انسان با کیهان
شهریار خوّاجیان
تیم چایلدرز در نشریه پاپیولر مکانیکس نوشته است: «توصیف مغز انسان بهعنوان کیهانی یکونیم کیلویی ممکن است بیش از آنچه میاندیشیدیم، به حقیقت نزدیک باشد. آنگاه که دانشمندان به دو تا از پیچیده و شگفتانگیزترین ساختارهایی نظر افکندند که بر علم معلوم شدهاند؛ یعنی شبکه سلولهای عصبی (neurons) در مغز انسان و شبکه کهکشانهای کیهانی، این شباهت غیرعادی به نظر آمد. و زمانی که فرانکو وازا اخترفیزیکدان و آلبرتو فلتی محقق عصبشناسی، ارقام مربوطه را پردازش رایانهای و ساختارهای عددی آنها را مقایسه کردند، همانندیهای آنها حتی شگفتانگیزتر میشود. این ممکن است شخص را به این اندیشه وادارد که گذشته از هر چیز، همه داریم در پهنه یک شبیهسازی بزرگ زندگی میکنیم. مغز ما از شبکه پیچیدهای از تقریبا صد میلیارد سلول عصبی تشکیل شده که خود صد تریلیون پیوند عصبی را شکل میدهند. سلولهای عصبی در شبکهای سلسلهمراتبی از گرهها (nodes)، تارها (filaments) و خوشههای بههمپیوسته سلولهای عصبی جمع میشوند که افکار، احساسات و عواطف پیچیدهای را شکل میدهند که تجربه میکنیم؛ اما این سلولهای عصبی کمتر از 25 درصد جرم مغز انسان را در بر میگیرند و 75 درصد بقیه را آب تشکیل میدهد. در یک شباهت عجیب، کیهانِ قابل مشاهده نیز شامل حدود صد میلیارد کهکشان است. تعادل لغزان بین نیروی گرانش و گسترش شتابنده کیهان، شبکهای کیهانی از تارهای سیمیشکل تشکیل میدهند که شامل ماده تاریک و عادی هستند. خوشههای کهکشانی در محل تلاقی تارها شکل میگیرند و شکافهای متروکی از فضای خالی بین خود باقی میگذارند. تصویر منتجه شباهت تکاندهندهای به شبکه سلولهای عصبی دارد. عجیب اینکه دانشمندان برآورد میکنند که فقط 25 درصد از ماده کیهانی قابل دیدن است. 75 درصد دیگر فضا را ماده تاریک تشکیل میدهد. وازا و فلتی در مقاله منتشرشده خود در نشریه Frontiers in physics نوشتهاند «اگرچه تعاملات فیزیکی مربوطه در دو سامانه بالا کاملا متفاوتاند، مشاهده آنها از طریق تکنیکهای میکروسکوپی و تلسکوپی، یک ریختشناسی مشابه وسوسهانگیز را به دست دادهاند، تا آنجا که اغلب اشاره شده که شبکه کیهانی و شبکه سلولهای عصبی شبیه یکدیگرند. با وجود این شباهتهای بلافصل، دانشمندان خواستند که کمّیتر به این دو سامانه نگاه کنند. پس، از روشی به نام تحلیل طیف نیرو (power spectrum analysis ) استفاده کردند؛ تکنیکی که اغلب در اخترفیزیک به کار گرفته میشود تا درباره پخشیدگی (distribution) بزرگمقیاس کهکشانها مطالعه کنند. آنها نیروی نوسانات ریز را در سراسر طیف مقیاسهای فضایی همه کهکشانهای شبیهسازیشده و هم بخشهایی از غشای مخ و مخچه مغز اندازه گرفتند. وازا از دانشگاه بولونیای ایتالیا در یک بیانیه مطبوعاتی گفت «تجزیه و تحلیل ما نشان داد که پخشیدگی نوسانات درون شبکه عصبی مخچه در یک مقیاس یک میکرومتر تا 0.1 میلیمتر از همان توالی پخشیدگی ماده در شبکه کیهانی تبعیت میکند؛ اما البته در یک مقیاس بزرگ شش تا 500 میلیون سال نوری!!». پژوهشگران نیروی طیفهای دیگر سامانههای پیچیده را نیز مقایسه کردند؛ ازجمله تصاویر شاخههای درخت، ابرها و ارتعاش آب؛ اما هیچیک حتی شباهت نزدیکی به دو سامانه سلولهای عصبی و کهکشانی نداشتند. بااینحال طیفهای نیرو اشارهای به پیچیدگی این سامانهها نمیکنند. دانشمندان برای این کار، به پیمایش شبکههای هر دو سامانه پرداختند و میانگین شمار پیوندهای هر گره و چگونگی تجمع گرهها را مقایسه کردند. فلتی از دانشگاه ورونای ایتالیا در این بیانیه مطبوعاتی گفت «یک بار دیگر، پارامترهای ساختاری سطوح مطابقت نامنتظرهای را شناسایی کردند. احتمالا، پیوندها در این دو سامانه مطابق اصول فیریکی مشابهی تحول مییابند و این با وجود تفاوت درخورتوجه و آشکار بین نیروی فیزیکی ساماندهنده کهکشانها و سلولهای عصبی است». جالب توجه اینکه شبکه کیهانی ممکن است وجوه مشترک بیشتری با شبکه سلولهای عصبی مغز انسان در مقایسه با کهکشانها و ستارگان خود داشته باشد یا اینکه شبکه پیچیده سلولهای عصبی در کاسه سر انسان جفت مناسبتری برای شبکه کیهانی باشد، تا تکتک سلولهای مغز. بااینهمه این مشابهتها تنها زمانی مطرح میشوند که پژوهشگران نسبت مشخصی از هریک از این سامانهها را به مقایسه بگیرند. این بهویژه زمانی اهمیت مییابد که پدیدهای نامحدود مثل کیهان (تا آنجایی که علم میتواند بگوید) با مغز محدود انسان مقایسه شود. با توجه به اینکه هر چیزی در کیهان ما مطابق قوانین فیزیکی یکسانی عمل میکند، تصور آن دشوار نیست که چنانچه نیک بنگریم، مشابهتها سر بلند کنند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.