اسکار وایلد، بودلر و گوته در سه قاب
از عهد جدید تا رنجِ مدرن
شرق: «سالومه» اثر اُسکار وایلد، «گلهای رنج» اشعارِ معروفِ شارل بودلر و «دیوان غربی-شرقیِ» یوهان ولفگانگ فن گوته، سه کتاب مطرح در ادبیات جهان است که اخیرا در شکل و شمایلِ تازه با جلد سخت و ترجمههای درخور در نشر هرمس منتشر شده است. نمایشنامه «سالومه» را ترجمه عبدالله کوثری ترجمه کرده است و به قول خودش این ترجمه ادای دین است به نویسندهای که در سالهای نوجوانی او را با زیباگفتن و زیبادیدن و ستایش زیبایی آشنا کرد. مترجمِ «گلهای رنج» محمدرضا پارسایار است و همانطور که در مقدمهاش اشاره میکند این مجموعه اشعار بودلر بارها با عناوین مختلف «گلهای بدی»، «گلهای شر» و «گلهای اهریمنی» ترجمه شده و همه این عناوین در جای خود صحیح و قابل بحثاند اما او عنوان «گلهای رنج» را برگزیده است؛ چراکه بودلر بارها در سراسر اثر خود کلمات درد و رنج را به کار برده و نیز به این سبب که بودلر در متن اهداییه کتاب را به تئوفیل گوتیه تقدیم کرده است و همین کلمه را در معنای بیمارگون و رنجور به کار گرفته است. «دیوان غربی-شرقی» را کورش صفوی ترجمه کرده است و خود شرح مفصلی که بر کتاب نوشته از ترجمه دشوار متن هم نوشته است اینکه «سرودههای دیوان غربی-شرقی به لحاظ کاربرد ابزارهای شعرآفرینی و نظمآفرینی در حدفاصل میان «شعر» و «نظم» قابل طبقهبندی است و میتوانند «شعر منظوم» تلقی شوند و همین امر نوعی دشواری برای ترجمه به همراه میآورد و صفوی راهکار خود برای انتخاب زبان و گذار از این دشواری را شرح میدهد».
از اعماق «آشنایی من با اسکار وایلد به سالهای بس دور، به دوران دبستان بازمیگردد. در آن سالها ترجمۀ چند نوشتۀ او را ازجمله بلبل و گل سرخ و مرگ نرگس را در دفتری که خواهر بزرگم با خطی خوش برای خود ترتیب داده بود خواندم و زیبایی غمناک آن نوشتهها سخت بر ذهن کودکانۀ من اثر نهاد. چند سال بعد که در دبیرستان بودم، یعنی در سالهای دهۀ 1340، سایر آثار او چون چکامۀ زندان ریدینگ، از اعماق، تصویر دوریانگری و نمایشنامههای معروف او را که به فارسی ترجمه شده بود با شور و شوق فراوان خواندم. سالومه نیز در همان سالها ترجمه شد و انتشارات کتابهای جیبی آن را منتشر کرد...». از اینجا بود که عبدالله کوثری، مترجمِ مطرح با اسکار وایلد آشنا شده و این نویسنده ستایشگر زیبایی چنان بر ذهن و جانِ او تأثیر میگذارد که سالیان بعد «سالومه» را بهعنوان یک ادای دین ترجمه و منتشر میکند. کوثری که در مقدمه کوتاهش با عنوان «سخن مترجم» همچنین شِمایی از جهان اسکار وایلد ترسیم میکند و شرح مختصری بر «سالومه» نیز میآورد و از نسبتش با اسکار وایلد مینویسد. «اسکار وایلد از نویسندگانی است که دوستشان داشتهام و هنوز برایم جذاب است و گاه و بیگاه به نوشتههای ایشان بازمیگردم. زبان بسیار زیبا، تخیل سرشار و نامتعارفش، نکتهپردازیهای هشیارانه و بیمانندش که با طنزی تلخ و گاه بسیار گزنده درآمیخته و نیز هنجارشکنی و عصیان او در برابر جامعۀ متفرعن و محافظهکار انگلستان عصر ویکتوریا همواره برای من جذاب بوده است». مترجم که معتقد است درباره اسکار وایلد به زبان فارسی بسیار نوشتهاند و اغلب کتابهایش شرح احوال و آثار او را دارد، به چند کلامی درباره «سالومه» بسنده میکند و مخاطب مشتاق را به کتابهای شرح حال اسکار وایلد ارجاع میدهد و ازجمله آنها کتابی درباره اسکار وایلد که به ترجمه خود کوثری در مجموعه نسل قلم منتشر شده است، او همچنین از کتابِ دیگری در احوال و آثار این نویسنده خبر میدهد که با ترجمه او در نشر هرمس در دست انتشار است. و اما نمایشنامه «سالومه» که اصل ماجرای آن در عهد جدید آمده و در میان انجیلهای چهارگانه، انجیل مرقس روایت کاملتری از آن دارد. نمایشنامه اسکار وایلد که وامدار این روایت است داستان زنی به نام سالومه را تعریف میکند که در طلب سر معشوق خود است از آنرو که عشق پرشروشور او به «یحیی» ناکام مانده و در ازای این عشق دشنام شنیده و ملامت شده است. «درواقع جوهر تراژیک این نمایشنامه همین عشق و کینستانی هولناک است». اسکار وایلد چنان که مترجم مینویسد «سالومه» را در سال 1893 به زبان فرانسه نوشت و این اثر نخست در فرانسه منتشر شد و چندی بعد به زبان انگلیسی ترجمه میشود اما امکان اجرای آن فراهم نمیشود؛ چراکه دربار انگلستان به بهانه اینکه در این نمایشنامه شخصیتهای کتاب مقدس حضور دارند و قانون چنین چیزی را منع کرده، از اجرای آن جلوگیری کرد. گرچه متن «سالومه» در انگلستان و در سراسر اروپا منتشر شد و ستایندگان بسیاری یافت.
یک زیبایی شوم کمتر کسی باور میکند زمانی که بودلر، شاعر عصر مدرن، هجده قطعه شعر «گلهای رنج» را به سال 1855 در نشریهای به چاپ رساند نه مردم و نه ناشران رغبتی نشان ندادند. دو سال طول کشید تا این اشعار در قالب کتاب و در هزاروسیصد نسخه منتشر شد و بلافاصله از سوی دادگاه توقیف شد. ناشر به پرداخت صد فرانک و بودلر به پرداخت سیصد فرانک جریمه نقدی (که بعدها به پنجاه فرانک کاهش یافت) محکوم شدند و شش قطعه از اشعار مجموعه حذف شد. اما چنان که مترجم «گلهای رنج» در پیشگفتارش بر کتاب مینویسد، این داوری بودلر را مأیوس نکرد بهطوریکه چهار سال بعد چاپ دوم «گلهای رنج» را با سیوپنج شعر تازه منتشر کرد و پس از آن نیز «مجموعه اشعار کوچک منثور» را به چاپ سپرد. بودلر درباره کار خود مینویسد: «شما میدانید که من همواره برای ادبیات و هنر هدفی بیگانه با اخلاق قائلم و زیبایی مفهوم و سبک برایم بسنده است. اما خواهید دید که این کتاب نامش گلهای رنج خود گویای همهچیز است، حاوی یک زیبایی سرد و شوم است و با خشم و شکیبایی شکل گرفته. وانگهی دلیل ارزش مثبت آن همان چیزهای بدی است که دربارهاش میگویند. این کتاب همه را به خشم میآورد... میگویند که من از خلاقیت بیبهرهام و حتی شناخت خوبی از زبان فرانسه ندارم. من به این بیخردان میخندم، و میدانم که این کتاب، با همه خوبیها و بدیهایش، راه خود را نزد فرهیختگان خواهد گشود و در کنار بهترین اشعار ویکتور هوگو، تئوفیل گوتیه و حتی لرد بایرون جای خواهد گرفت». این پیشگویی بودلر بیش از اینها به حقیقت پیوست. بیگمان شارل بودلر پدر شعر مدرن است و امروزه بسیاری او را بزرگترین و مهمترین شاعر فرانسه خطاب میکنند. منظومه «گلهای رنج» چنان که مترجم مینویسد، احتمالا در سال 1851 و یا حتی 1849 آماده چاپ شده. و این یعنی این اثر مهم سده نوزدهم پیش از سیسالگی مصنف آن شکل گرفته و سالیان بعد تنها به تصحیح و تکمیل آن گذشته است و به علتی نامعلوم انتشار آن سالها بعد میسر شده است. «شاید ناشرین انتشار آن را نپذیرفتند، شاید هم بودلر نگران آن بوده که مبادا کتابش مورد استقبال قرار نگیرد و یا چنان که باید ساخته و پرداخته و مهیای چاپ نباشد». شاعری که به قول ویکتور هوگو شوری تازه در شعر پدید آورد، در مجموعه «گلهای رنج» از احساس تنهایی بشر، رنج این احساس مینویسد؛ احساس تنهایی که به تعبیر خودش انگار تا ابد تقدیر او خواهد بود.
درکِ غربی از شرق درباره دلیل علاقه گوته به شرق که به سرودن دیوان غربی-شرقیاش منجر شد، بسیار نوشتهاند؛ اما چنان که کورش صفوی، مترجم این کتاب در مقدمهاش نوشته است، آنچه گوته را به سمت شرق و بهویژه به سمت ایران کشاند، خود او بود. «خلقوخوی گوته هیچگاه با زمانهاش سازگار نبود. گوته همیشه عاشق بود و عاشق از دنیا رفت؛ عشقی که در اروپای آن ایام قابل توجیه نبود؛ عشقی که تنها در ادب شرق مُهر تأیید میخورد و همین عشق بود که او در حافظ دید». بر اساس منابعی که گوته در سرودن «دیوان غربی-شرقی» به کار برده است، میتوان گفت «دیوان گوته مسلما دیوانی شرقی است». واژههای فارسی ازجمله درویش و حوری و ساقی و مشک و مفتی و میرزا و بلبل، بارها و بارها در دیوان به کار رفته، و این وفور به حدی است که گاه درکِ سرودهها را برای همزبانِ گوته دشوار یا حتی ناممکن میکند. مترجم با طرحِ این داعیه که دیوان گوته شرقی است، میپرسد: پس چرا این دیوان غربی است؟ «نخست اینکه هیچ شعری، برگردان کامل شعری فارسی نیست و دوم اینکه گوته در تمامی دیوان، درکی غربی از شرق به دست میدهد». با وجود اینکه تمام سرودههای گوته از مضامین و کلمات تا مفاهیمِ آن وامدار تفکر شرقی است اما ساختار سرودهها انسجامی غربی دارد. «پیوستگی منطقی و تلاش در حفظ مضمونی واحد، مختصاتی است که در غزل فارسی، دستکم به لحاظ روساختی، مطرح نیست. اما گوته به دنبال چنین انسجامی است. بورگل این تفاوت ساختاری را در شعر گوته و شعر حافظ، به کمک نمونههای متعددی به دست میدهد و مشخص میسازد که حتی در اشعاری که مضمونی از غزل حافظ اقتباس شده است، گوته پراکندگی مضامین را رها میسازد و انسجام مطلوبتر میبیند». از اینرو است که بسیاری این کتاب گوته را گفتوگوی دو فرهنگ میخوانند بدون آنکه گوته بخواهد تفوق یکی را بر دیگری به رخ بکشد و بلکه برعکس، این دو فرهنگ در دیوان گوته نوعی درهمآمیختگی پیدا میکنند و نسبت تازهای مییابند. «دیوان غربی- شرقی در دورهای سروده میشود که جهان در تبوتاب تعصبات ملی است و شعر گوته به این نگرش میخندد و به بشریت احترام میگذارد». از اینرو است که دیوان گوته در ادبیات جهان بهمثابه نوعی کوشش درک میشود برای پیوند میان شرق و غرب و نه درک تفاوتها و برجستهکردن تمایزات آشتیناپذیر این دو فرهنگ. مترجم البته در ابتدای پیشگفتارش به خاستگاه تاریخی چنین آثاری نیز میپردازد که به نهضت ادبی «غوغا و تلاش» برمیگردد که از پایان سالهای دهه شصت و اواسط سالهای هشتاد قرن هجدهم در آلمان رونق داشت. دورهای که به عصر نبوغ نیز شهرت دارد. از ویژگیهای بارز این نهضت، عصیان در برابر اصول جزمیای بود که در جهانبینی فردگرای عصر روشنگری موج میزد و دستاویزی برای این شاعران و نویسندگان میشد تا نسبت به قطعیت هر قاعدهای تردید کنند. این نهضت در تفکر بزرگترین شاعران و نویسندگان آلمان همچون گوته و شیلر تأثیری قاطع داشت و تاریخ تازهای را برای ادبیات آلمان ورق زد. نکته مهم این مکتب و نسبتش با دیوانِ گوته این است که عمده پیشگامان نهضت ادبی «غوغا و تلاش» بهگونهای با مطالعات زبانشناسی تاریخی-تطبیقی زمان حد آشنا بودند و چهبسا از متخصصان طراز اول این رشتههای پژوهشی تطبیقی بودند. این زمینه تاریخی به اضافه روحیه و خلقوخوی شاعرانه گوته موجبِ گرایش او به سمت شرق شد و ماحصلش دیوان غربی- شرقی او است که از پسِ سالیان دراز همچنان مخاطب خود را دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.