|

نگاهی به موسیقی-16

حمید فرید: استفاده و ترکیب واژه «گاه» چنان با موسیقی کلاسیک ایران همراه بوده است که گویی گاهی، «خود» موسیقی شده است. از همراهی با واژه «دست» کلمه «دستگاه» زاده شد و تا همراهی با اعداد ترتیبی در نام برخی دستگاه‌ها؛ «سه‌گاه»، «چهارگاه» و «راست‌پنج‌گاه» به وجود آمده است. سه عدد‌ که حق تقدم یکی را نسبت به دیگری نشان می‌دهد‌ و گاهی ما را به فکر وا‌می‌دارد که این اعداد چه ترتیب منطقی‌ای را دنبال می‌کنند‌ و دیگر اینکه در این ترتیب دستگاه‌ها «یگاه» (یک‌گاه) و «دوگاه» کجای این سلسله هستند. پیش‌از‌این در معرفی آواز بیات‌ترک (از متعلقات دستگاه شور) به معرفی گوشه دوگاه پرداخته شد که ملودی و حالات و جمله‌بندی آن بسیار نزدیک به درآمد شور بود، از‌این‌رو برخی معتقدند دادن نام دوگاه به شور دور از ذهن نیست و شور می‌تواند جای خالی دوگاه را در این میان پر کند‌ و اگر ماهور را که ‌مانند گام ماژور غربی است، زیربنای گام یگاه بنامیم، در این حالت ماهور سل را یگاه می‌توان نامید. حال در این نوشتار در ادامه مجموعه «نگاهی به موسیقی» به معرفی دستگاه سه‌گاه می‌پردازیم. این دستگاه احتمالا از یکی از شعبه‌های موسیقی مقامی به همین نام ریشه می‌گیرد و از نظر درجات با مقام راست ارتباط دارد. چنان‌که با شروع درجات سوم مقام راست فواصل سه‌گاه به دست می‌آید و احتمالا نام سه‌گاه نیز از همین برداشت شده ‌است. «فرصت شیرازی» سه‌گاه را یکی از دو شعبه مقام «حجاز» دانسته است (نام دیگر این شعبه حصار است که از یکی از گوشه‌های دستگاه سه‌گاه نیز هست). در موسیقی عربی و ترکی نیز نام سه‌گاه برای توصیف انواع مختلفی از ساختارهای موسیقی به کار می‌رود. پسوند «گاه» که در واژه دستگاه هم به کار می‌رود، احتمالا به موقعیت دست روی سازهای زهی مانند تنبور اشاره شده است. صفی‌الدین ارموی در رساله «الادوار» چنین آورده است که درجه دوم پس از نت پایه که با فاصله طنینی (دوم بزرگ) از نت پایه قرار دارد، «دوگاه» نام دارد و درجه بعدی که با فاصله مجنب (دوم خنثی؛ حدود سه‌چهارم پرده) پس آن می‌آید، سه‌گاه نام می‌گیرد. در موسیقی عربی هنوز نحوه نام‌گذاری و محل قرار‌دادن انگشت روی ساز به شکلی است که سیم آزاد (درجه نخست) را یگاه می‌نامند و درجه سوم را سکاه (سه‌گاه) نام می‌دهند. محوری‌ترین و با‌اهمیت‌ترین گوشه‌های سه‌گاه بر این قرارند: درآمد، زنگ شتر (ملودی این گوشه هنگام نواختن، یک نوع صدای بسته‌شدن زنگ به گردن شتران کاروانان است)، زابل، مویه، حصار، مخالف، مغلوب، جغتایی، نغمه و خزان، قفقازی (برگرفته از نام اهالی منطقه‌ای از آذربایجان شوروی سابق است و با لحنی ترکی همراه و با سوز و گداز اجرا می‌شود)، تخت طاقدیس، شاه ختایی، پهلوی و... . نکته قابل‌توجه شباهت نام برخی از این گوشه‌ها با نام گوشه‌های دستگاه چهارگاه است. اگرچه مد در این دو دستگاه تفاوتی فاحش دارد، مشابهت گوشه‌های همسان تنها به لحاظ جای درجه‌های آنهاست. برای مثال هر دو دستگاه دارای گوشه زابل هستند که بر درجه سوم استوار است. به خاطر همین شباهت‌ها سه‌گاه را برادر چهارگاه می‌دانند. در برخی از گوشه‌های دستگاه سه‌گاه امکان پرده‌گردانی به دستگاه‌های دیگر وجود دارد، در این میان می‌توان گوشه مخالف و مغلوب که زمینه پرده‌گردانی به دستگاه شور را نیز فراهم می‌کنند، اشاره کرد‌ و از طرفی، گوشه گَوِشت در دستگاه نوا از نظر مد به دستگاه سه‌گاه و آواز افشاری نزدیک است. هرگاه در آواز سه‌گاه ملودی تغییر مقام دهد و مد آن عوض شود به آن مخالف می‌گویند. مخالف نام جدیدی است که ردیف‌نویسان بر مقام «اصفهان قدیم» گذارده‌اند. از منظری دیگر، برخی محققان نام‌گذاری سه‌گاه را به تعزیه‌خوانی منسوب می‌دانند که مشتمل بر موافق‌خوانی اولیا و مخالف‌خوانی اشقیا است. آواز مخالف در سه‌گاه به «نهیب‌زن» و «هجومی» تعبیر شده است که در دانگ آخر خوانده می‌شود. برخی پژوهشگران بر این باورند که مخالف سه‌گاه با دستگاه سه‌گاه تفاوتی در حالت دارد. از سویی شور و غلیان مایه بیات‌ترک را داراست و از وجهی دیگر دلنشینی بیات اصفهان را دارد. از ویژگی‌های گوشه مخالف این است که گاهی به تنهایی و بی‌نیاز از اجرای کامل دستگاه به اجرا در‌می‌آید‌ و برونونتل معتقد است مخالف مستعد مستقل و تبدیل به دستگاه دیگر شدن دارد. از لحاظ احساس‌ استاد روح‌الله خالقی در کتاب «نظری به موسیقی» می‌نویسد که‌ آواز سه‌گاه، آوازی بی‌نهایت غم‌انگیز و حزن‌آور است و این آواز غم‌انگیز را یادگار مصیبت‌ها و آلام نیاکان ایرانیان می‌داند. داریوش صفت هم این دستگاه را برای القای احساس درد و رنجی که در نهایت به امید می‌انجامد، مناسب می‌داند ولی شاهین فرهت این دستگاه را بیشتر مجلسی می‌داند و معتقد است که در مقایسه با چهارگاه که مورد توجه بیشتر موسیقی‌دانان بوده، سه‌گاه «دنیایی‌تر» است و بیشتر نزد مردم کوچه‌و‌بازار مورد توجه بوده است. از میان قطعات و آهنگ‌های ساخته‌شده در دستگاه سه‌گاه می‌توان به تصنیف‌های به‌یاد‌ماندنی متعددی مانند «من از روز ازل» ساخته مرتضی محجوبی و صدای غلامحسین بنان، تصنیف «رسوای زمانه» به آهنگ‌سازی همایون خرم که در گوشه مخالف سه‌گاه است و همچنین تصنیف «بازآمد» ساخته جواد معروفی اشاره کرد. از نمونه آلبوم‌ها نیز می‌توان به «شوق دوست» کاری از جواد ضرابیان و همایون شجریان، «گریه بید» تک‌نوازی محمد‌رضا لطفی و قسمت‌هایی از آلبوم «انتظار دل» با همکاری استادان شهناز، بهاری و شجریان به سرپرستی فرامز پایور اشاره کرد. در میان دیگر آلبوم‌های اجرا‌شده در سه‌گاه باید به اثر «رسوای دل» با صدای محمدرضا شجریان به‌عنوان شنیدنی‌ترین آلبوم اشاره کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.