جهان در مغز؟
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
بیش از 20 سال از نوشتن کتاب «جهان در مغز» میگذرد. نوشتن آن برمیگردد به زمانی که در حال گذر از 50سالگی بودم و 50 جلسه از سخنرانیهای ادواری نورساینس در بیمارستان شهدای تجریش تهران میگذشت. در آن زمان یکی از انتقادهای جدی همکاران به من، به اسم کتاب یعنی مفهومی بود که جهان را ساخته مغز معرفی میکرد؛ ولی اصرار من به حفظ نام کتاب بیشتر به این خاطر بود تا توجه خواننده غیرمتخصص را به اتفاق علمی مهمی جلب کنم؛ آنهم تولد علمی مدرن (علم عصب پایه = مغزپژوهی) که میتوانست به دوگانهپنداری بین ذهن و بدن خاتمه بدهد و مطالعه درباره سوژه و آگاهی را هم وارد میدان پژوهش علم مغزپژوهی کند. البته اگر کسانی متن کتاب را مطالعه میکردند، متوجه میشدند که نویسنده کتاب اندیشه ایدئالیستی ندارد و برای جهان واقعیتی فراتر از آنچه که در ذهن ما میگذرد، قائل است و دنبالهرو نظریه بازنمایی در تبیین شناخت در مغز نیست. شایان تأکید است که در نظریه بازنمایی، مغز آینهای منعکسکننده واقعیت فرض میشود و واقعیات بیرونی تصاویر مجازی ساختهشده در مغز ما هستند. البته امروزه نظریه بازنمایی در مغزپژوهی و علوم شناختی طرفداران زیادی دارد؛ زیرا این رویکرد بازار مصرف برای سود ایجاد میکند و به تکنولوژی رایانهای یاری میرساند؛ اما کتاب «جهان در مغز»، بدنمندی را محور شکلگیری ذهن در رابطه با مغز معرفی میکند و نظریهای ایدئالیستی یا بازنمایانهای از واقعیت در مغز را طرح نمیکند. در این کتاب، استفاده از نقاشیها در ابتدای هر فصل نیز بر اساس قبول تنمندی ذهن و عبور از دوگانهپنداری (دوالیسم) ذهن و بدن انجام شده بود.
البته در ابتدای سه فصل کلیدی کتاب از کارهای «رنه ماگریت»، نقاش سوررئالیست بلژیکی، استفاده کردم. بدیهی است که با نظر روانپزشک پدیدارشناس، «توماس فوکس»، در کتاب اکولوژی مغز (۲۰۱۸) که بر اساس یکی از کارهای «ماگریت» (شرایط انسانی ۱۹۹۳)، او را مدافع نظریه بازنمایی واقعیت و زیستن در دنیای مجازی میداند، مخالف هستم. برعکس با نظر «لیزا لیپنسکی»، کارشناس هنر در کتاب «رنه ماگریت، هنر اندیشیدن ۲۰۱۹»، موافق هستم؛ چراکه «لیزا لیپنسکی» کارهای «رنه ماگریت» را با اندیشه فیلسوف پدیدارشناس تنمداری همچون «موریس مرلوپونتی» نزدیک میداند. اما انتقادی اساسی که خودم به کتاب «جهان در مغز» دارم، این است که این کتاب تحت تأثیر نظریهای فراگیر در علم مدرن نوشته شده که مغز را به صورت واحدی مجزا، تک، غیرپویا و نامرتبط از نظر کارکردی با شخص: «خود و دیگری»، مورد پژوهش قرار میدهد. با نگاهی به جریان تحولات نوروساینس یا مغزپژوهی در این 20 سال، باید اعتراف کرد علمی که در ابتدا میخواست متحدکننده دانش پراکنده درباره سلسله اعصاب و نقش مهم آن در شناخت باشد، بهتدریج خود تجزیه و به شاخههای متعدد تقسیم شد. شاید یکی از علتهای این پراکندگی و آشفتگی نیز قدرت حاکم بر نظام علم مدرن باشد که تابع قانون بازار است. طبق روال کالاییشدن علم مدرن، تخصصها باید پراکنده و هریک به جزئیات مشغول باشند و تجزیهوتحلیل دادههای تجمیعشده از سوی مؤسسات تصمیمگیرنده بزرگ، دور از چشم متخصصان ریزبین یا کارگران ساده علم صورت گیرد. در این سالها در ایران نیز مغزپژوهی (نوروساینس) تابع روشهای جهانی اغلب در درون مجموعههای علوم شناختی شاید کمی آشفتهتر از دیگر مراکز علمی غربی با رویکردهای مختلف مورد توجه قرار گرفت. نباید تعجب کرد که مغزپژوهی (نوروساینس)، علم بینارشتهای باشد که بیشتر شاخههای آن با رویکرد تکنولوژیک و رایانهای مورد اقبال بازار قرار گیرد. هماکنون نیز از بالندگی علمی مغزپژوهی در رشتههای مختلف علوم طبیعی و علوم انسانی بهعنوان ارزشی افزوده استفاده میشود. در این میان میشود به نورولوژی، روانپزشکی، روانشناسی، علوم مهندسی، رایانهای، زبانشناسی، جامعهشناسی، انسانشناسی، اقتصاد، سیاست، زیباییشناسی، ادبیات، هنر و... اشاره کرد. البته توسعه و گسترش عمومی مغزپژوهی بهعنوان علمی آگاهیبخش میتواند قدرت اندیشه اجتماعی در پیشبرد اهداف انسانی برای ساختن جامعهای عادلانهتر و آزادتر را افزایش دهد. متأسفانه علم مغزپژوهی امروز نیز به همان عارضهای مبتلا شده است که همه رشتههای علمی دانشگاهی مدرن به آن مبتلا هستند؛ یعنی قابلیت سوددهی برای بقا، فداشدن کیفیت به ازای رسیدن به کمیت بیشتر، سوگیری منطبق با ایدئولوژی حاکم. هدف از برپایی سلسله سخنرانیهای نوروساینس در ایران از سال ۱۳۷۴ تا ظهور ویروس کرونا در تهران (مرکز پزشکی شهدا ـ بیمارستان ایرانمهر) این بود که در حین حفظ استقلال نسبی در ارائه کارهای بینرشتهای وابسته به این علم در جهان و ایران بتوانیم در جمعبندیها به نظریههای منسجمتر بر اساس رویکردها و روشهای پژوهشی برسیم و برای سؤالات مهم پاسخهای نظری راهبردی داشته باشیم و برای همگانیکردن این علم جهت ارتقای شعور در فرهنگ عمومی کوشش کنیم. به همین منظور نیز ورود به این سمینارها را برای همگان آزاد اعلام کردیم و در سخنرانیها تلاش کردیم از بهکاربردن اصطلاحات تخصصی غیرقابلفهم برای همگان پرهیز کنیم. تا حدی نیز موفق بودیم. حال وارد مرحلهای دیگر شدهایم. یکی از خصوصیات علم این است که درجا نمیزند و در تجربه و نقد دائمی آن میتوان به نظریات جامعتر و جدیدتری رسید و اساس قدمهای بعدی را گذاشت. اگر در ابتدا سمینارهای ادواری ما با عنوان عصبپژوهی (نوروساینس) خوانده میشد، بر اثر تغییرات نظری مهم که مغزپژوهی را به مسائل اجتماعی مرتبط میدانست، ادامه سمینارها با عنوان مغزپژوهی اجتماعی برگزار شد. به همین دلیل، حال به چنین نتیجهای رسیدهام که وقت آن رسیده که در سایه تحولات نظریههای جدید، پس از 20 سال از انتشار کتاب «جهان در مغز»، کتاب دیگری بنویسم که عنوان آن «مغز در جهان» باشد. و در این کتاب تلاش کنم که در حد بضاعت علمی-فلسفی خود به جایگاه کار مغز اجتماعی انسان در رابطه با پدیدارشناسی تواناییهای تجربی انسان بدنمند در زیست جهان بپردازم و تلاش کنم بسیاری از نقیصههای نظری در کتاب «جهان در مغز»، در پرتو آموختههای جدید برطرف شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.