|

در جست‌وجوی«محور هستی» (Axis Mundi)

زیبا جلالی‌نائینی

مستند ملودراماتیک «رادیوگرافی یک خانواده» ارائه یک ژانر ِ نوین و آغازگر نوآوری‌هایی در سبک فیلم مستند، همراه با ابعاد و لایه‌های معنایی متفاوتی است که از طریق نمادشناسی دو فرهنگ ایرانی و اروپایی روایتی آشنا را به عینیتی بی‌بدیل به تصویر می‌کشاند. تفاسیر معنایی این مستندِ چند لایه که هر‌کدام می‌تواند خاستگاه‌های متعدد روانشناختی و جامعه‌شناختی را در مورد تجربه زیسته اعضای خانواده به نمایش بگذارد، در شکلی بی‌زمان و بی‌مکان مخاطب گسترده جهان‌شمولی را به خود فرامی‌خواند. پدر، نماد زندگی مدرن، فردی تحصیل‌کرده از خانوادهای روشنفکر، انسانی عاطفی و با قریحه‌ای لطیف، هنردوست و در آشتی با خویشتن خویش. مادر، دختری نوجوان و ایدئالیست و به ‌معنای رایج زمان آفتاب مهتاب ندیده و همانا نماد فرهنگ سنتی است که در ابتدای مرحله هویت‌یابی خود هنوز تجربه تعلیق و تعقل و جدایی از بستر امن را نچشیده است. طایی بی‌آنکه آمادگی جدایی از ریشه‌های مأنوس و مهاجرت داشته باشد، از بطن فرهنگ تربیتی آشنای خود کنده می‌شود و هرچند می‌کوشد فارغ از غریبگی‌های اجتماعی و فرهنگی، همراه و همدل همسر باشد، نه قادر به پذیرای این غربت است و نه آن دنیای ناآشنا پذیرای او. اما این سبک نمایش از یک قصه مشترک و مکرر در میان خانواده‌های ایرانی، نه خشکی و کدری روایت‌های همیشگی را دارد و نه ایستایی آن را. بلکه فیلم‌ساز با دینامیسمی درونی به لطافتی شگفت‌آور شعر این زندگی را می‌سراید. فیروزه خسروانی سازنده مستند که خود راوی داستان نیز هست، در زمینه یک دگرگونی و تضاد در جهان‌بینی سربرآورده و با چنان ظرافتی بی‌نظیر تقابل سنت و مدرنیته را در سپهر خصوصی به چالش می‌کشد که گویی بر تارهای سازی می‌نوازد که روح انسان را به لرزشی دلپذیر دعوت می‌کند. سرتاسر داستان بیانگر مفهومی در قالب معنایی «محور هستی»یا Axis Mundi است که به‌طور موازی هم در سپهر عمومی و هم در سپهر خصوصی دچار تغییر و تحول می‌شود. مادر، مسیر خودیابی را با شتاب طی می‌کند و با یافتن خویشتنِ خویش و بیرون آمدن از پیله سرسپردگی به عصیان برمی‌خیزد؛ و در برابر اعجاب همسر، به قله استقلال صعود می‌کند. به بیانی دیگر، زنِ جوانِ غربت‌زده، در هم‌زمانی با یک انقلاب سیاسی و در هم‌زبانی با یک جنبش فکری «بازگشت به خویشتن» ملت و بر پایه باورهای دینی، راه خود را می‌یابد. جنبشی که روشنفکران و هدایت‌کنندگانش قبله آمالشان را این‌بار از غرب به کعبه قبله‌گاه مسلمانان تغییر جهت می‌دهند2. ​​ به گفته میرچا الیاده: «هر عالم خرد، هر منطقه مسکونی، دارای یک مرکز است؛ یعنی مکانی مقدس‌تر از هر چیز دیگر». بدین‌گونه است که زنِ جوان فضای انقلاب دینی و نمادهای ارزشی آن را با پشتوانه اقتدار جامعه، تقدیس و در بطن حریم خصوصی جاری و ساری می‌کند. وی برای دستیابی به حالات والاتر وجودی یا رهایی از عالم مادون مادی باید بینش معنوی و مهارت‌های لازم را در حفظ و حراست از اصول آن به دست آورد تا در مقابل دشمن‌های واقعی و مجازی ایستادگی کند. بدین نحو، مادر در هسته حیات جای می‌گیرد و حول او، پدر و دختر خانواده با نوای آن می‌رقصند. زین پس این مادر است که خانواده را هدایت و به آن حیات و محتوای جدیدی می‌دهد و در مسند «محور هستی» خانواده قرار می‌گیرد. غافل از اینکه خارج از این مرزهای ایدئولوژیک، دنیای کوچکی شکل می‌گیرد که قلمروهای بیرون از آن نهفته است تا پدر مهاجر وطنش را در پستوی امن خود پناه دهد. و چون این فضای مدام کوچک‌شونده، ارزش‌ها و نظمی متفاوت دارد، نمایانگر ناهمگونی یک نظام مطرود و محو‌شونده است. مادر در هزارتوی دغدغه‌های خود این دنیای کوچک را به حال خود وامی‌نهد تا به مرور در سایه روشن‌های تردید و یقین کمرنگ شود و در محدودیت یک قاب عکس ثبت و در گذشته بماند. دختر خانواده که از خردسالی شاهد فروریختن هرآنچه برایش دوست‌داشتنی و آشنا بوده، در این بازنمایی، درون «وجودی» قرار می‌گیرد تا پلی باشد میان دو مفهوم متناقض‌نمای سنت بازیافته و مدرنیته طرد و لعن شده. دختر در قامت «فرزند زمان»، دیگر نه یک جهانی خُرد از کل «هستی» یا Mundi بلکه در عینیتی غیرقابل انکار حضور دارد. او که مدام در تعلیق میان این دو عالم می‌بوده، درپی آن است برای ثبات‌دادن به زندگی، «محور هستی»‌ای Axis Mundi را که تَرک برداشته و گویای گسست تاریخی ماست، با متانت و بخشش به زمان اکنون پیوند زند و در پرتو امید و بر پاره‌های ایمان‌های از‌دست‌رفته ارتباط زمانی میان گذشته و آینده را برقرار کند. کارگردان با ساخت بدیع آخرین سکانس فیلم، درخشش نوری را بر متنی سفید می‌تاباند‌ و بازتابی است از اراده نسل امروز که تارهای گذشته را با پود اکنون به زیبایی می‌بافد. این نسل تکه‌های جورچین منفصل و پاره‌پاره از گذر تاخت‌و‌تاز شورهای انقلاب و زخم‌های جنگ را با همزیستی و آشتی کنار هم قرار می‌دهد تا گسست تاریخی‌ای را که بر ما رفت و توقفی شد در انسجام هویت و تشخصمان، جبران کند. صحنه، درعین‌حال، یادآور هنر باستانی ژاپن یعنی کینتسوگی3 Kintsugi در مرمت شکستگی‌ها با طلا نیز هست. در این شیوه ابتدا با پذیرفتن شکستگی و نقصی که ایجاد شده و سپس ترمیم ترک‌های آن، می‌توان قطعه‌ای زیباتر خلق کرد. کینتسوگی همسو با فلسفه ژاپنی «رهایی ذهن» به پذیرش سرنوشت و تغییرات زندگی انسان و عدم وابستگی به چیزهای گذرا می‌پردازد. در بطن این تفکر بارقه‌ای از فلسفه عدم کمال و پذیراشدن کاستی نیز وجود دارد. بدین معنا که با برجسته‌کردن نقص و مرمت آن، در‌واقع زندگی دارنده آن ادامه می‌یابد و از چرخه حیات خارج نمی‌شود. همچنان‌که در صحنه آخر، پارگی عکس‌های گذشته با دستان عشق، بازیابی و تکمیل می‌شوند. مستند«رادیوگرافی یک خانواده» همدل با این رویکرد فلسفی، اعلام می‌کند هر آن چیزی که دچار تَرک یا پارگی شده، روزنه‌ای را درخود دارد که از آن نور شفافیت می‌تابد. هر‌کدام از این ترک یا پارگی‌ها، راوی یک قصه است که در مسیر آن تجربه‌ای ارزشمند و یگانه‌ای را خلق کرده است. شکستگی و کاستیِ هر یک از ما پیامد تجربه‌های ما و مختص به خود ماست؛ بدین دلیل گویای ویژگی روح و روان ما با زخم‌ها و شکست‌های ماست. نکته مهم این است که در وهله اول با پذیرش آنها و بعد با ترمیم و اتصال تکه‌های گمشده، آن هویت و شخصیت خاص شکل گیرد تا به اتکای آن حیات جدیدی را امتداد بخشد. 1) در مطالعه تطبیقی اساطیر در ​​قرن بیستم، اصطلاح Axis Mundi به معنای محور جهانی، محور کیهانی، ستون جهان، مرکز جهان‌ و نیز قبله عالم و... برای اشاره به هر مفهوم اسطوره‌ای نشان‌دهنده «ارتباط بین آسمان و زمین». یا «قلمروهای بالا و پست» به‌طور گسترده‌ای استفاده می‌شود. این مفهوم توسط میرچا الیاده در دهه 1950 مطرح شد. اشاره آن به بهشت هم در نمادهای مذهبی (بتکده، معبد، مناره، کلیسا) و هم سکولار (فانوس دریایی، موشک، آسمان خراش) دیده می‌شود. در اینجا، تأکید بر نماد جهان محور mundi-centric است که می‌توان هم در فرهنگ و ادیان بزرگ جهان مانند نظام اعتقادی شیعه و همچنین در فضای سکولار و از نظر فنی پیشرفته در «مراکز خرید شهری» یافت. 2) در اینجا اشاره به کعبه است و به جایگاه محوری و حیاتی‌اش در کیهان شناخت اسلامی به‌عنوان محور جهان یا Axis mundi که به مثابه ستونی قائم همه موجودات که حول آن در گردش‌اند و ارتباط میان آسمان‌ها و زمین را برقرار می‌کند. 3) با معنای لغوی اتصال با طلا، هنری ژاپنی است که در آن قطعات شکسته سفال و کوزه را با ماده‌ای شامل پودر طلا به هم چسبانده و تعمیر می‌کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.