بازشناسی میراث يك جامعهشناس
در هفتمین همایش روز ملی علوم اجتماعی ایران كه به گرامیداشت میراث علمی سه استاد فقید این حوزه غلامعباس توسلی، مهدی طالب و منوچهر آشتیانی میپرداخت، سارا شریعتی درباره شخصیت دكتر توسلی سخن گفت. سارا شریعتی سخنرانی خود را با موضوع «بازشناسی میراث دکتر توسلی» آغاز و به میراث علمی این جامعهشناس اشاره کرد و ادامه داد: «نام دکتر توسلی با نظریههای جامعهشناسی پیوند خورده است. جامعهشناسی دین وامدار ایشان است و نخستین متن را درباره جامعهشناسی دین دکتر توسلی در دهه 50 تدوین کرده است. او در این حوزه تأکیدش بر جامعهشناسی اسلام است. ترنر اشاره میکند در جامعهشناسی اسلام ما با کمبود منابع روبهرو هستیم و جامعهشناسی اسلام در جامعهشناسی عمومی حضور ندارد و در حوزه جامعهشناسی ما میبینیم اسلام مورد مطالعه قرار نگرفته و به دلیل نبود منابع ما کمتر به سمت این حوزه رفتهایم و در بیرون دانشگاه تنها روشنفکران و روزنامهنگاران به آن پرداختهاند». به گزارش ایبنا این استاد دانشگاه با اشاره به نقل قول شریعتی از تقوای پرهیز گفت: «در دهههای اخیر کارکردن در این حوزه سخت و خطرناک شده و افراد با بیاحتیاطی ممکن است مورد تکفیر قرار گیرند و به همین دلیل جامعهشناسان میترسند وارد این حوزه شوند. در کشورهای اسلامی و حتی ایران با وجود اختصاص بودجههای هنگفت بازهم جامعهشناسی اسلام منابع و کتاب ندارد». شریعتی با تأکید براینکه توسلی خلاف این عمل کرد و در حوزه جامعهشناسی دین روی جامعهشناسی اسلام تأکید کرد و در سه سطح به آن پرداخت، توضیح داد: «سطح نخست در حوزه آموزههای اسلام است که او از الگوی وبر تبعیت میکند و در کتاب جامعهشناسی دین نسبت سرمایهداری را با اسلام بررسی میکند و همچنین نسبت اسلام با دموکراسی را مورد توجه قرار میدهد. در سطح دوم ایشان جامعهشناسی کشورهای اسلامی و جنبشهای اسلامی را بررسی میکند و در کتاب جامعهشناسی دین این موضوعات را مورد توجه قرار میدهد و نگاهی به تحولات کشورهای اسلامی دارد. در سطح سوم ایشان جامعهشناسان در کشورهای اسلامی را مورد بررسی قرار میدهد و خوانش جامعهشناسی را از آثار شریعتی ارائه میکند». او با طرح این سؤال که اهمیت این میراث برای ما چیست؟ گفت: «توسلی در درون دانشگاه جزء نخستین چهرههایی است که میان مطالعات اسلامی و جامعهشناختی پیوند برقرار میکند. در کشورهای اروپایی و کشور ما، بین این دو دپارتمان شکاف وجود دارد. در اروپا مطالعات اسلامی ذیل شرقشناسی قرار میگرفت و در اسلام مطالعات تاریخی مورد غفلت قرار میگرفت». شریعتی تأکید کرد: «وقتی مقاومت نسبت به جامعهشناسی دین وجود داشت ایشان سماجت میکند و بین این دو پیوند میزند. همچنین توسلی میان کار دانشگاهی و روشنفکری پیوند ایجاد میکند. متونی که در جامعهشناسی دینی میخوانیم بیشتر به روشنفکران برمیگردد چون آنها بیشتر به موضوعات روز میپردازند اما ایشان سعی میکرد با رویکرد علمی مباحث روشنفکری را در دانشگاه مطرح کند. ایشان در کتاب جامعهشناسی دین به بنیادگرایی، دین عامه، تقریب و... میپردازد». به گفته او، سومین اهمیت میراث توسلی برای ما رویکرد اصلاحی اوست. او به سنتی تعلق داشت که معتقد بود جامعهشناسی در خدمت اصلاح جامعه است و به این دلیل روی دین تمرکز کرد چون معتقد بود جامعهشناسی پادزهر هر نوع بنیادگرایی است. این راه را ایشان گشود و هموار کرد و سالها بعد از انتشار این آثار ما به این میراث مراجعه و حتی آن را نقد میکنیم. این نشان میدهد این میراث زنده و محل رجوع است. او با نقل خاطرهای از توسلی گفت: «طی سالهایی که در ایران بودم در جامعهشناسی دین کار کردم. همه میدانند این حوزه سخت و حساسی است و ما با مباحث خاصی در این حوزه روبهرو هستیم. در یکی از دیدارهایی که با ایشان داشتیم، از من پرسیدند چه میکنید؟ گفتم: هم متهم شدم هم گرفتار بوروکراسی. گفتند: این کارها یکساله و دوساله نیست و نیاز به صبر و صبوری دارد. من گفتم: این توصیه جدیدی نیست؛ ما با صبوری آشناییم و صبوری راز بقای ماست و با همین صبوریها بقا یافتیم اما تاریخ سیاسی به ما میگوید وقتی صبر نکردیم منشأ تغییر شدیم مانند آنچه در دهه 40 رخ داد. گفتند: این صبر با آن صبر فرق میکند!». شریعتی با بیان اینکه ورود ما به جامعهشناسی در دیالکتیک خشم و علم صورت گرفت، افزود: «ما به جامعهشناسی بهعنوان علم رهاییبخش نگاه کردیم. دکتر توسلی بر دوگانه خشم و علم یک عنصر دیگر را اضافه کردند. ایشان با خشم آشنا بودند و همه کسانی که به این جامعه دغدغه داشتند، با این خشم به سراغ علم برای کنشگری رفتند اما ایشان علم را برای کنترل خشم انتخاب کرده بود و حرفه دانشمند را گزید. اما مرحله دیگری هم بر این دو اضافه کرد و آن صبوری بود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.