دستیابی به عدالت در فرایندی نظاممند
کارن روحانی*
عدالت در طول تاریخ همواره بهعنوان ارزشی متعالی در نظر فلاسفه و متفکران الهامبخش اندیشهها و تفکرات آنان بوده است. در عصر نوین، دستیابی به عدالت تنها در فرایندی نظاممند دستیافتنی است و به همین لحاظ با برپایی سیستم دادگستری، این نظام متشکل از قضات و وکلایی شد که هریک نقشی متفاوت، اما حیاتی، در کشف حقیقت و اجرای عدالت دارند؛ به همین لحاظ آنان را دو بال فرشته عدالت خواندهاند که در یک مکتب در محضر استاد رفتهاند و آموزههایی همسان دارند و در عرصه عمل هریک مأموریتی متفاوت، اما ماهیتی مشابه یافتهاند. هدف مقدسی در سر دارند و برای آن مقید به سوگند شدهاند. این حساسیت موجب شده که تمامی نظامهای حقوقی در سراسر گیتی چه در کشورهای بهاصطلاح توسعهیافته و چه در حال توسعه تلاش بر آن بوده که معنویت عدالت آغشته به عوارض و اوصاف مادی نشود و مصون از آن بماند. به راستی کسانی پا به عرصه این میدان مینهند که عشق به عدالت را پیشه خود ساخته و جز حق مقصدی ندارند.
در این ایام شاهد تدوین مقرراتی هستیم که تلاش دارد قواعد کسبوکار را حاکم بر حرفه وکالت کند و به تبع آن حرفهپیشگان آن را کاسب قلمداد کند. تلاشی که اگر به ثمر بنشید معنویت را از ذات این حرفه میزداید و بدان رنگی تماما زمینی بخشیده و آن را از آسمان جدا میکند. توجیهات اقتصادی و مادی هیچیک نمیتواند موجبی برای چنین رویکردی شود. ما در دنیایی به سر میبریم که فناوری و مکانیزهشدن امور روح بشر را در معرض خطر قرار داده و وظیفه خطیر گردانندگان اجتماع حفظ عوالم معنوی در جامعه و تلاش در جهت زندهنگهداشتن ارزشهای اخلاقی و اجتماعی است. در چنین زمانهای باید بالهای فرشته عدالت را یاری رساند که استوار و سرفراز باشد، نه اینکه سنگی بر آن بست که نتواند دستهای خود را بالا نگه دارد. نگهبانی از عدالت یقینا نیاز به وکلای پاکدست دارد و شیوه پاسداری از قداست و شأن اجتماعی وکیل، کسبوکار تلقیکردن آن نیست. شورای محترم نگهبان در جلسه اخیر خود فرصت پرداختن به طرح اصلاح مواد 1 و 7 قانون اجرای سیاستهای کلی اصل 44 را پیدا نکرد و این موضوع امیدی را در دل وکلا زنده کرد تا آن فرهیختگان در درنگی که این میان است، تأمل و اندیشهای و نگاهی دوباره در نقش وکیل دادگستری و چهره بیرمق و ناتوان و ملول از بیمهریهایی که در حقش روا شده بیندازند و تا وکلای دادگستری فارغ از هر عنوانی یاریرسان نظام قضائی در احقاق حق و اجرای عدالت باشند. در این راستا برخی به دنبال یافتن دلایل در جهت اثبات حقانیت وکلا در این ادعا هستند که در پاسخ به چند نکته میتوان اشاره کرد؛ نخست آنکه جایگاه وکالت در نظام قضائی چنان مرتبتی دارد که آن را فارغ از هرگونه دلیل اثباتی درخصوص اهمیت آن مینماید و همین بس که حق بر دسترسی به وکیل در اصل سیوپنجم قانون اساسی و در فصل سوم (حقوق ملت) آمده است؛ ثانیا در دیدگاه فقهی و همچنین حقوقی، اصولی وجود دارند که یا ریشه در فطرت و طبیعت بشری دارند یا زاییده عینیتهای راسخ اجتماعیاند و این اصول برتر از قواعد و منشأ بروز آن هستند. این اصول ناشی از اراده فردی یا جمعی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت و بهراحتی دستخوش تغییر قرار داد بلکه تبلوری ذاتی یا عینی از روابط انسانی در اجتماع است، «اصل غیرتجاریبودن وکالت» را هم میتوان اصلی فطری و هم عینی دانست، زیرا از آنجایی که میل به عدالت در انسان ریشه طبیعی و فطری دارد و اصل دادرسی منصفانه یکی از اصول طبیعی است و وکالت در نظام دادرسی یکی از ارکان حصول به این اصل مهم است، بنابراین غیرتجاریبودن اصلی طبیعی قلمداد میشود و از طرفی نظام شکلی دادرسی که ریشه در عینیتهای اجتماعی دارد و وکالت یکی از ارکان فرایند دادرسی است، ریشهای عمیق در مناسبات اجتماعی دارد و غیرتجاریبودن آن از بدیهیات محسوب میشود. در اسناد بینالمللی وصف حرفهای وکالت و نقش آن در اجرای عدالت مورد تأکید قرار گرفته است؛ بهنحویکه در قسمت D بند 2 ماده 14 میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی که یکی از اسناد مهم حقوقبشری است، حق بر دسترسی وکیل دادرسی بیان شده است و در بخشی از مقدمه منشور هاوانا تحت عنوان اصول اساسی نقش وکلا (1990) به نقش حیاتی کانونهای حرفهای وکلا در حفظ معیارهای اخلاق حرفهای، حمایت از اعضای خود و ارائه خدمات حقوقی به نیازمندان و همکاری با نهادهای حاکمیتی در اجرای شایسته عدالت و نفع عامه اشاره شده است و در این سند بهدرستی از «حرفه» «Profession» وکالت نام برده شده است. حاکمکردن قواعد کسبوکار بر حرفه وکالت موجب خواهد شد که کسب درآمد به هدف اولیه تبدیل شود و بنابراین اعمالی مانند رقابت، تبلیغات تجاری و مشتریمداری و بازاریابی در رفتار وکلا امری رایج و متعارف شود و اخلاق و نزاکت حرفهای تعاریفی منطبق با آن بیابند. *استاد دانشگاه و عضو هیئتمدیره کانون وکلای مرکز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.