|

اضمحلال انسان در زبان

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

«فرانسیس فورد کاپولا» محبوب‌ترین کارگردان من است. بارها و بارها فیلم‌های او را دیده‌ام. اکثر فیلم‌هایش شاهکارهای مسلم سینما محسوب می‌شوند. از پدرخوانده‌ها با بازی‌های درخشان «مارلون براندو» و «آل پاچینو» تا اینک آخرالزمان که مثل سمباده‌ای بر روح، انسان را با سؤال‌های بسیاری رها می‌کند. البته فیلمی را که بیشتر از همه در میان آثار او دوست دارم «داراکولای برام استوکر» است که ا‌ن‌شاءالله به‌صورت تفصیلی درباره آن خواهم نوشت. در اینجا و بر حسب موضوع این یادداشت‌ها درباره فیلم «جوانی بدون جوانی» می‌نویسم. فیلم محصول 2007 است. قبل از آنکه به داستان فیلم بپردازیم، دو نکته درباره آن حائز اهمیت است. فیلم براساس رمانی به همین نام نوشته «میرچا الیاده» ساخته شده است. «میرچا الیاده» بی‌شک یکی از بزرگ‌ترین اسطوره‌شناسان تمام تاریخ است. کتاب‌های او به‌عنوان مرجع در بالاترین سطوح دانشگاهی تدریس می‌شود. ‌علاوه بر اسطوره‌شناسی، «الیاده» رمان‌های زیادی نوشته است. این رمان نیز شاید به‌نوعی بازتاب یکی از آرزوهای او محسوب شود. اینکه بتواند به سرچشمه‌های تاریخی انسان دست یابد و در سرشت انسان تا لحظه پیدایش او پیش برود؛ اما همان‌طورکه در فیلم می‌بینیم، انگار چنین چیزی برای «الیاده» ناممکن بوده است. «الیاده» آرزو داشت انسان بتواند با اسطوره‌ها یکی شود. در سرچشمه‌ها فرورود، ولی انگار واقعیت‌های انسانی و تاریخی مانع تحقق چنین آرزویی است. موضوع دوم که می‌تواند برای خوانندگان جالب باشد، موسیقی فیلم است. موسیقی فیلم را موسیقی‌دان بزرگ آرژانتینی «اسؤالدو گلیخوف» از برندگان جایزه گرمی ساخته و «کیهان کلهر»، موسیقی‌دان برجسته کشورمان نیز در ساخت آن همکاری داشته است. اینکه کارگردان بزرگ غربی براساس رمان یک اسطوره‌شناس بزرگ فیلمی را بسازد که در ساخت موسیقی آن بزرگانی از شرق و غرب نقش داشته باشند، بسیار قابل توجه است. فیلم، داستان یک زبان‌شناس پیر است (دومینیک) که عمری را در سودای نوشتن کتاب بزرگ خود گذرانده، کتابی که به پایان نرسیده و هنوز نیازمند شواهد بسیاری برای نوشتن آن است. او که می‌خواهد به ریشه‌های زبان برسد، مأیوس در خیابان قدم می‌زند، اما با حادثه‌ای خوفناک مواجه می‌شود. برخورد یک رعد و برق او را تا سر حد مرگ پیش می‌برد، اما جانِ سالم به در می‌برد. در صحنه بعد او را در بیمارستان می‌بینیم که باندپیچی شده است. رعد و برق تمام اندام و بدن وی را تحت تأثیر قرار داده بود. اما وقتی که پانسمان‌ها جدا می‌شوند پزشکان با پدیده عجیبی روبه‌رو می‌شوند: او کاملا جوان شده است. انگار رعد و برق سبب شده تا تمام سلول‌های او به‌جای اینکه فرایند نرمال پیرشدن را طی کند، به شکل معجزه‌آمیزی نه‌تنها جوان شوند، بلکه این جوانی ادامه‌دار بوده و اصلا به سمت پیری حرکت نکند. تمام فیلم نیز بر این اساس شکل می‌گیرد. اینکه آیا این جوانی ادامه‌دار خواهد بود؟ آیا این جوانی تا ابد هست؟ به‌ظاهر همه‌چیز مرتبط با رعد و برق و تغییرات بیولوژیک ناشی از آن است، اما هرچه جلوتر می‌رویم مفاهیم جدیدی در این باب شکل می‌گیرند. او که دیگر جوانی بی‌پایانی را در خود احساس می‌کند، پس از درگیرشدن با موضوعات مختلف و جانبی شروع به سفر می‌کند. در یکی از این سفرهاست که به دختری (ورونیکا) برخورد می‌کند که در پی حادثه‌ای به شکل ناگهانی به زبان سانسکریت بسیار کهن حرف می‌زند. این دختر البته شباهت تمامی به دختری دارد که سال‌ها عاشقش بود و سال‌ها پیش نیز از دنیا رفته بود. دانشمندان برای اینکه بدانند «ورونیکا» چطور یک‌شبه توانسته چنین زبانی را یاد بگیرد، او را به هندوستان می‌برند. در آنجا او با یک راهب بزرگ هندو روبه‌رو می‌شود و با او شروع به صحبت می‌کند. «ورونیکا» اما به‌طرز غریبی این محیط را می‌شناسد و غاری را نشان می‌دهد که بنا به گفته او قرن‌ها پیش در آن به مراقبه مشغول بوده است. وقتی درِ غار را می‌گشایند، با جمجمه دختری روبه‌رو می‌شوند که قرن‌ها پیش در این غار به مراقبه پرداخته و در همین‌جا مرده است. «ورونیکا» که اکنون در ارتباطی عاطفی با «دومینیک» قرار گرفته شروع به زندگی با هم می‌کنند. زندگی‌ای که سرشار از کشف‌های بی‌شمار برای «دومینیک» است. «ورونیکا» در زمان سفر می‌کند. همین‌طور عقب و عقب‌تر می‌رود. با هر گام به عقب به زبان‌های باستانی‌تری صحبت می‌کند. «دومینیک» هم‌زمان با نوشتن آنچه «ورونیکا» می‌گوید، کار بزرگ خود را در عرصه زبان‌شناسی پیش می‌برد. «ورونیکا» نمونه‌ای زنده از باستانی‌ترین زبان‌ها می‌شود؛ چیزی که «دومینیک» برای نوشتن کتابش به آن نیازمند است؛ اما در اینجا اتفاق بسیار بدی می‌افتد. هر بار که «ورونیکا» در زمان عقب‌تر می‌رود پیرتر نیز می‌شود. «دومینیک» متوجه می‌شود وقتی که او به سرچشمه‌های زبانی برسد، «ورونیکا» نیز خواهد مرد. همین باعث می‌شود که از «ورونیکا» بخواهد تا او را ترک کند. اگرچه می‌داند که دیگر هیچ‌گاه قادر نخواهد بود که کتاب خود را به پایان برساند. وقتی «ورونیکا» می‌رود روند پیر‌شدن «دومینیک» نیز دوباره از سر گرفته می‌شود. در نهایت در اوج پیری می‌میرد بدون اینکه توانسته باشد کتابی که آرزویش را داشته به رشته تحریر دربیاورد. انگار ژن‌های جوانی «دومینیک» با جست‌وجوی سرچشمه‌های زبان درآمیخته بوده‌اند و این پیشرفت در شناخت زبان و ریشه‌های آن بوده که سبب جوانی وی شده است. حالا که دیگر زبانی وجود ندارد او نیز باید بمیرد و ژن‌ها روند طبیعی پیرشدن بدن را کلید می‌زنند. با اینکه انتقادهایی به فیلم «کاپولا» بوده، اما من از دیدن آن بسیار لذت بردم و حقیقتا چند بار آن را دیدم. فیلمی که می‌تواند ما را به دالان‌های تودرتوی ذهن و مغز انسان فرو ببرد و با جنبه‌های مختلفی از پیشینه خود درگیر کند. زبان و ژن هر دو، هم عامل جوانی و هم عامل پیری هستند. انگار بیولوژی دیگر نمی‌تواند به‌تنهایی زندگی و زنده‌بودن ما را رقم بزند. فرهنگ و به‌ویژه زبان نیز به جزئی تعیین‌کننده از زندگی ما بدل شده است. «کاپولا» بی‌شک نابغه‌ای بزرگ در عرصه فیلم‌سازی است. دیدن فیلم‌های او را به همه هنردوستان و عاشقان سینما توصیه می‌کنم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.