نگاهی آیندهنگر و درازمدت به فضا
پوریا ناظمی
پس از آنکه در طول مأموریتهای آپولو، فضانوردان آپولوهای ۱۱ تا ۱۷ (بهجز آپولو-۱۳) در کل بیش از ۳۸۰ کیلوگرم از نمونههای خاک ماه را به زمین بازگرداندند، آخرین نمونه از خاک قمر زمین را روسها در قالب مأموریت لونا-۲۴ در سال ۱۹۷۶ با موفقیت به زمین برگرداندند. در آن مأموریت رباتیک ۱۷۰ گرم از خاک سطح ماه با موفقیت جمعآوری و به زمین بازگردانده شد. حالا پس از ۴۴ سال، چینیها در گام ششم از برنامه مأموریتهای کاوش ماه خود که به نام الهه موکل این قمر، «چانگاو» نام دارد، روند بازگرداندن نمونههای ماه به زمین را از سر میگیرند.
مأموریتی برقآسا: مأموریت چانگاو-۵، ۲۳ نوامبر سفر خود را بر فراز پرتابگر پرقدرت لانگ-مارچ ۳ و از پایگاه پرتابهای فضایی ونچانگ آغاز کرد. این مأموریت کاوش ماه یکی از پیچیدهترین مأموریتهای چین به مقصد ماه است و درعینحال یکی از ضرباهنگترین مأموریتهای فضایی اخیر را رقم میزند. اگر همهچیز مطابق برنامه پیش برود، این مأموریت نمونههای جمعآوریشده خود را در حدود میانه دسامبر به زمین بازخواهد گرداند. همچنانکه از قبل نیز پیشبینی میشد، این فضاپیمای هشتهزارو 200 کیلوگرمی روز ۲۸ نوامبر به مدار ماه وارد شد. براساس اطلاعات پراکندهای که از آژانس فضایی پین جمعآوری شده است، یک روز بعد از ورود به مدار ماه، دو بخش این سفینه یعنی طبقه و بخش ماهنشین و بخش سامانه صعود از سطح ماه، مدار ماه را به مقصد سطح آن ترک کردند. بخش ماهنشین در منطقه «کوهستان رامکر» فرود آمد. این عارضه سطحی ماه که در بخش شمالی اقیانوس توفانها و در مختصات 40.8 شمالی و 58.1 درجه غربی قرار دارد، در واقع برآمدگی آتشفشانی به قطر ۷۰ کیلومتر است که حدود هزارو 100 متر از دشت اطراف خود مرتفعتر است. این نخستینباری نیست که منطقهای درون این
اقیانوس مورد بازدید زمینیها قرار میگیرد. علاوه بر چندین ماهنشین رباتیک، در سال ۱۹۶۹ فضانوردان آپولو-۱۲ نیز در این منطقه از ماه فرود آمده بودند. ماهنشین چانگاو-۵ مجهز به مجموعهای از دوربینها و حسگرهای مختلف است و پس از فرود به بررسی منطقه اطراف خود میپردازد. سپس در مدت دو هفته (یک روز ماه) شروع به جمعآوری نمونههایی از محیط اطراف خود میکند. این ماهنشین به کمک متهای که دارد میتواند از عمق دو متری سطح را حفاری کرده و نمونههایی از سنگهای زیرین این ناحیه را جمعآوری کند. از نظر علمی اهمیت این منطقه در این است که بهدلیل فعالیت آتشفشانی که بهوجودآورنده این عارضه بوده، سنگهای این منطقه به نسبت تاریخ ماه جوان به شمار میروند و حدود 1.2 میلیارد سال سن دارند. بررسی دادهها و اطلاعاتی که از مطالعه آنها به دست میآید، میتواند به دانشمندان برای بررسی وضعیت تاریخ متأخر ماه کمک بزرگی کند. بهویژه که عمده نمونهسنگهای جمعآوریشده در مأموریتهای آپولو مربوط به مناطقی با قدمت زمینشناسی بیشتر بوده است. پس از جمعآوری حدود دو کیلوگرم از نمونه ذرات خاک ماه، ماهنشین چانگاو-۵ نمونهها را درون محفظه
ویژهای در بخش سامانه صعود به مدار ذخیره میکند و این بخش را برای بازگشت به مدار ماه مهیا خواهد کرد. این مأموریت ناچار است در همین بازه دوهفتهای کار جمعآوری نمونهها را به پایان برساند، چراکه با غروب خورشید در ماه و بهپایانرسیدن روز ماه (معادل دو هفته زمینی) امکان تأمین انرژی این مأموریت از بین میرود. سامانه پرتاب پسازآن به مدار ماه خواهد آمد و محفظه محموله خود را به درون بخش محفظه بازگشت مجدد مأموریت چانگاو-۵ منتقل خواهد کرد. این بخش در اتصال به بخش و طبقه خدمات از مدار ماه جدا شده و راهی زمین میشود.
بخشهای مختلف مأموریت: پس از رسیدن به مدار زمین محفظه بازگشت مجدد از طبقه خدمات جدا شده و پس از آنکه سرعت خود را با تماس با جو کاهش میدهد، حدود ۱۷ دسامبر به زمین خواهد نشست. این مأموریت در صورت موفقیت به رده مأموریتهایی میپیوندد که دوران شکوفایی مأموریتهای بازگرداندن نمونه اجرام فضایی به زمین به شمار میروند.
فصل بازگرداندن ذرات بیگانه به زمین: روز ششم دسامبر نمونههای جمعآوریشده از سیارک Ryugu که مأموریت ژاپنی هایابوسا-۲ آنها را گردآوری کرده بود، به زمین بازگردانده شدند. همین چند هفته پیش نیز مأموریت OSIRIS _REX ناسا موفق به نمونهبرداری از سیارک Bennu شد و قرار است نمونههای جمعآوریشده را در سال ۲۰۲۳ به زمین بازگرداند و در همین حال ناسا چراغ سبز خود را برای مأموریت پیچیده بازگرداندن ذرات مریخ به زمین اعلام کرده است و مأموریت پشتکار اولین گام در راستای این مأموریت به شمار خواهد رفت. با وجود این تنها اهمیت این مأموریت در جایگاه علمی آن نیست، بلکه پنجرهای را به چشمانداز برنامههای بلندپروازانه چین در فضا باز میکند.
ماه به روایت چینیها: برنامه فضایی چین با وجود جریان اطلاعرسانی کنترلشده خود، بهطور دقیقی مطابق برنامه اعلامشده این سازمان پیش میرود. چین در سال آینده فرایند ساخت ایستگاه سوم فضایی مداری خود در نزدیکی زمین را آغاز خواهد کرد. این آژانس همچنین هماکنون مأموریتی پیچیده در راه مریخ دارد. برنامه کاوشهای ماه چین که در قالب برنامه چانگاو دنبال میشود، بهسرعت در حال رشد است. چانگاو-۵ در واقع ششمین مأموریت در این سلسله مأموریتهاست. چانگاو-۱ و چانگاو-۲ دو مدارگرد بودند که در سالهای 2007 و 2010 در مدار اطراف ماه قرار گرفتند. در سال ۲۰۱۳ چانگاو-۳ یک ربات ماهنورد را با موفقیت روی ماه فرود آورد. در سال ۲۰۱۴ چین مأموریت چانگاو-۵-تی1 را به انجام رساند. این مأموریت بهنوعی تمرین مأموریت اخیر بود که برای بررسی جزئیات سفر رفتوبرگشت به ماه طراحی شده بود. در سال ۲۰۱۹ چین چانگاو-۴ را در نیمه دوردست ماه فرود آورد تا به اولین کشوری بدل شود که با موفقیت ماهنشین و خودروی ماهنوردی را در این ناحیه از ماه با موفقیت بر سطح نشانده است. اما این تمام داستان نیست؛ چین قصد دارد در مأموریتهای چانگاو-۶ به بازگرداندن
نمونه از خاک ماه از منطقهای در اطراف قطب جنوب این قمر که احتمال وجود منابع آبی در آن بیش از بقیه نواحی است، اقدام کند. همچنین این کشور قصد دارد در دو مأموریت بعدی چانگاو-۷ و ۸ نیز تمرکز خود را بر ناحیه اطراف قطب جنوب ماه متمرکز کند و حتی امکان استفاده از چاپگرهای سهبعدی با استفاده از مواد اولی ماه را به آزمون بگذارد. در نهایت چین امیدوار است در دهه ۲۰۳۰ نخستین ایستگاه و پایگاه تحقیقاتی قابل سرنشین خود را در مدار ماه تأسیس کند تا جای پای محکمی برای آینده مأموریتهای سرنشیندار و رباتیک به مقصد ماه داشته باشد. به این ترتیب به نظر میرسد چین علاوه بر تلاش برای آزمودن و توسعه فناوریهای خود، برنامه راهبردی طولانیای را در فضا دنبال میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.