پرفروغترین بارش شهابی سال در پیش است
شهابباران بيهمتا
رضا ماهمنظر- منجم و مروج علم
شبهای سرد و طولانی زمستان فرصت مناسبی برای رصد طولانیمدت آسمان و ثبت تصاویر بدیع نجومی است. اما هر سال در دو هفته پایانی فصل پاییز، یک آتشبازی بزرگ کیهانی آغاز میشود که آتش شوق مشاهده شده و ثبت تصاویر آن در قاب دوربین عکاسان، گرمی خاصی به این شبها میبخشد. این نمایش بزرگ نجومی بارش شهابی «جوزایی» یا «دوپیکر» نام دارد و از دیرباز مورد توجه منجمین، عکاسان و حتی شاعران بوده است. هر ساله از حدود ششم دسامبر، مصادف با 16 آذرماه میتوانیم به مدت دو هفته، شبها شاهد سوختن شهابهای ریز و درشت در پهنه آسمان باشیم. منشأ این بارش به حرکت سیاره زمین در فضا بازمیگردد. سیاره زمین حین گردش در مدارش به دور خورشید، از میان تودهای از گرد و غبار خواهد گذشت و برخی از این ذرات کوچک به نام شهابواره را در دام گرانش خود میاندازد. این ذرات که اغلب هماندازه دانههای ماسه هستند، با سرعت 210 هزار کیلومتر بر ساعت وارد جو زمین میشوند و در این سقوطِ سریع، با مولکولهای جو اصطکاک مییابند. این اصطکاک شدید سطح غبار را به حدی داغ میکند که براثر گرما شروع به سوختن کرده و بهشدت میدرخشد. سوختن این ذرات در ارتفاع دهها کیلومتری از سطح زمین روی میدهد و بسته به جنس شهابها ممکن است به رنگهای سفید، زرد، آبی و حتی سبز دیده شوند. اما این شهابوارهها برخلاف بارشهای شهابی دیگر که بقایای بهجامانده از کوههای یخی بزرگی به نام دنبالهدار هستند، منشأ سیارکی دارد. منشأ این بارش، سیارک TB 1983 یا فایتون ۳۲۰۰ است که به نظر برخی اخترشناسان هستهسنگی بهجامانده از یک دنبالهدار است. به نظر برخی دیگر از اخترشناسان منشأ این ذرات گردوغبار جایی در میان مریخ و مشتری است و یکی از اجرام سنگی سرگردان در کمربند سیارکی است. با این حال چگونگی تولید شهابها به دست سیارکها تاکنون یکی از معماهای علم باقی مانده است. تا حدود 400 سال قبل و تا پیش از اختراع تلسکوپ و مشاهده بهتر اجرام سماوی تصور خرافی در میان عموم مردم وجود داشت که ستارگان پس از پایان عمرشان سقوط میکنند و مثل یک شهاب میسوزند. زیبایی دیدن شهاب همراه با یک خرافه دیگر نیز بوده که هماکنون نیز گاه در زمان دیدهشدن یک شهاب بر سر زبانها جاری میشود. اینکه در زمان دیدهشدن یک شهاب آرزوی خود را بر زبان بیاورید... . البته امروزه به خوبی میدانیم که مشاهده شهابها هیچ ارتباطی با مرگ ستارگان دوردست یا آرزوهای دستنیافتنی ما ندارد. چیزی که از سطح زمین شاهد آن هستیم رد پرنور کمانیشکلی است که در حدود چند ثانیه خودنمایی میکند. همانطورکه در تصویر مشاهده میکنید این ذرات از دید ناظر زمینی، پیرامون صورت فلکی جوزا یا دوپیکر دیده میشوند و در نتیجه نام این صورت فلکی را بارش شهابی نهادهاند. در زمان اوج بارش که مصادف با 23 آذر است، احتمال دیدن 150 شهاب نیز محتمل خواهد بود؛ یعنی هر 30 ثانیه یک شهاب در آسمان خواهد سوخت! این در حالی است که اکثر بارشهای شهابی در زمان اوج خود نرخی معادل 20 تا 50 شهاب دارند. مشاهده این آتشبازی کیهانی زیبا در هر مکانی از نیمکره شمالی مقدور است و فقط کافی است در یک مکان تاریک و بهدور از آلودگی نوری به کانون بارش در صورت فلکی دوپیکر توجه کنید و پیرامون آن از مشاهده شهابها لذت ببرید. البته احتمال دیدهشدن تعداد کمتری شهاب در آسمان شهرهای بزرگی همچون تهران نیز دور از انتظار نخواهد بود. باوجوداین، ایدئالترین مناطق، ارتفاعات تاریک کوهستانی یا مناطق کویری خالی از منابع نوری هستند. یکی از خوشاقبالیهای امسال برای مشاهده این بارش شهابی، وضعیت ماه است. بهطوریکه شروع این بارش در شب بیستم ماه قمری ربیعالثانی است و عملا طلوع ماه بعد از 12 شب خواهد بود. درخشش مهتاب نوعی منبع آلودگی نوری برای مشاهده شهابها و اجرام کمفروغ به شمار میرود. زمان اوج بارشها در 23 آذر، مصادف با شب 27 ماه قمری است و تا ساعتی پیش از صبح میتوان از آسمان تاریک برای مشاهده شهابهای کمنور و حتی رصد اجرام کمنور و عکاسی نجومی بهره برد. البته با توجه به شرایط فصلی و وضعیت آبوهوایی پیشبینی وضعیت هوا برای یک شب رصدی بسیار کلیدی است. بنابراین پیش از هر برنامهریزی برای عکاسی یا رصد در این ایام حداقا از سه روز قبل پیشبینیهای هواشناسی را بررسی کنید. بارش شهابی پرفروغ بعدی که بتوانيم شاهد تعداد قابلتوجهی شهاب در آسمان باشیم، مربوط به بارش شهابی برساوشی در نیمه دوم مردادماه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.