|

«کودک سال» دستاویز دیگری برای بازار

فرشید یزدانی . مدیرعامل انجمن حمایت از حقوق کودکان

در خبر‌ها آمده بود که مجله تایم برای اولین بار «کودک سال» انتخاب کرده است. انتخابی که در قالب رویکردهای رقابتی بازار‌محور و انسانیت‌زدا (مانند انتخاب دختر شایسته سال، زن شایسته سال و...) انجام می‌شود، این بار وارد عرصه کودکی شده است. امری که بر پایه نابرابری اجتماعی و اقتصادی استوار است و کل نهاد کودکی را به چالشی دیگر می‌کشد. مطابق پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک به‌عنوان یکی از پذیرفته‌ترین پیمان‌نامه‌های جهانی، هر‌گونه تبعیض بین و علیه کودکان، همچنین سوءاستفاده از کودکان در جهت اهداف اقتصادی (که نوعی استثمار اقتصادی محسوب می‌شود) ممنوع است. جدای از این ممنوعیت، ایجاد این‌گونه رقابت‌ها بین کودکان خودش مبتنی بر نگاه استثمارگرانه و کالایی‌انگارانه به کودکان است. همان‌گونه که انتخاب دختر شایسته سال و زن شایسته سال، حاصل نگاه کالایی‌سازی به انسان و مروج تبعیض بین انسان‌ها و تفکیک آنان به شایسته و ناشایسته است و نوعی جامعه‌زدایی را با خودش همراه می‌آورد. این نگاه وقتی به حوزه کودکان وارد می‌شود، عمق اثرگذاری بیشتری پیدا می‌کند. وقتی کودکان چنین مورد طمع بازار قرار می‌گیرند و به ابزاری برای برندسازی تبدیل می‌شوند، مخاطره‌ای جدی در رعایت حقوق بشر اتفاق می‌افتد؛ مخاطره‌ای که حتی مبانی لیبرالی حقوق بشر نیز نافی آن است. بر این مبنا انسان‌ها حقوق برابری دارند که دولت‌ها مکلف به تلاش برای رعایت آن هستند؛ اگرچه در قالب نگاه بازار‌محور حق مالکیت جزء حقوق اولیه در این عرصه به‌شمار می‌رود ولی مطابق همان حقوق که حقوق کودکان نیز در یک گفت‌وگوی اجتماعی گسترده و تاریخی از آن منتج شده است، یکی از وجوه قابل‌تعمق حقوق کودک که تبلور آن را می‌توان در مواد 2، 27 و 32 پیمان‌نامه جهانی حقوق کودک مشاهده کرد، موادی است که بر رفع تبعیض، توسعه جسمی، ذهنی، اخلاقی و اجتماعی کودکان و همچنین منع بهره‌برداری از آنان در جهت منافع اقتصادی تأکید می‌کنند. ابعاد تأثیرگذاری منفی در این ارتباط بسیار است که در ادامه به برخی از این ابعاد اشاره می‌شود. این مسابقه یعنی ایجاد نوعی رقابت کاذب بین کودکان برای برتر‌شدن از دیگران که البته به‌طور عمده کودکان برخوردار از امکانات را شامل می‌شود. این رقابت توسعه اخلاقی و اجتماعی کودکان درگیر را به مخاطره می‌اندازد. نوعی فردگرایی و همسو با آن جمع‌گریزی و جامعه‌گریزی را در آنان دامن می‌زد. این اقدام با خود به‌حاشیه‌بردن بخش زیادی از کودکان را به همراه می‌آورد. دنیای کودکی که دنیایی است بدون رقابت و مبتنی بر هم‌گرایی را به دنیایی رقابت‌آمیز و مبتنی بر واگرایی تبدیل می‌کند. تفکیک کودکان به شایسته و ناشایسته، در هر دو گروه کودکان اختلال اخلاقی و اجتماعی ایجاد می‌کند. کودکان شایسته‌، خود را برتر از دیگران می‌دانند و سعی در حفظ فاصله خود با دیگران می‌کنند و کودکان انتخاب‌نشده را دچار نوعی تحقیر منتج از شایسته‌نبودن کرده و خشم از فرد انتخاب‌شده بخشی از زندگی آنان می‌شود. به‌جای بسط گفت‌وگوی دوستانه، صادقانه و کودکانه، گفتمانی بر اساس آز، رقابت‌گرایانه و تخاصم را دامن می‌زند، که امری به‌وضوح ضد حقوق کودکی محسوب می‌شود. مسابقه برای کودک سال شدن، بازار مصرفی تازه برای صاحبان سرمایه در حوزه‌های مختلف را فراهم می‌کند. از حوزه رسانه گرفته(مثل مجله تایم) تا حوزه‌های مرتبط با فعالیت‌های کودکی، بازاری که عده قلیلی و با منابع فراوان مخاطب آن هستند. ترویج گونه‌ای مصرف‌گرایی که اساسا بر نیازی غیرواقعی و ضد‌اجتماعی شکل می‌گیرد. مجموعه پیامدهای این اقدام که به برخی از آنها اشاره شد، مبین نادیده‌گرفتن ابعاد مختلف حقوق کودکان است. آموزه‌های کودکی که باید مقوم جامعه باشد و بتواند به جامعه‌پذیری بیشتر بینجامد و در ضمن هر کودکی فی‌نفسه بتواند از اعتماد‌به‌نفس کافی برخوردار باشد، با این اقدام به مخاطره می‌افتد. چالشی متفاوت و البته ویرانگر در مقابل دنیای کودکی شکل خواهد گرفت که با توجه به قدرت بازار و پول نمی‌توان به این راحتی به مواجهه با آن رفت. از نهادهای بین‌المللی مرتبط با کودکان و به‌ویژه یونیسف انتظار می‌رود موضع‌گیری شفاف و جدی‌ای در این زمینه داشته باشند و در راستای دفاع از حقوق کودکان، اقدام مناسب و پیشگیرانه‌ای را انجام بدهند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.