|

نگاهی به فیلم «عصر جمعه»

راز سربه‌مهر

یاسمن خلیلی‌فرد: «عصر جمعه» فیلمی جسورانه برای یک کارگردان فیلم‌اولی به حساب می‌آید؛ فیلمی که به دلیل موضوع حساسش قریب به 15 سال رنگ پرده را به خود ندید. «عصر جمعه» فیلمی‌ است با کمترین مؤلفه‌های روایی که تلاش اضافه‌ای هم برای شاخ و برگ بخشیدن به مسیر اصلی داستانش نمی‌کند و به‌اندازه و بجا جلو می‌رود. ابتدا زندگی روزمره‌ سوگند (رؤیا نونهالی) را با پسرش امید (مهرداد صدیقیان) می‌بینیم و به موازاتش، شاهد جست‌وجوهای بنفشه (هانیه توسلی) هستیم برای یافتن نشانی از سوگند، خواهر گمشده‌اش. این روایت موازی و مرحله‌بندی‌شده به کمک فیلم‌نامه ساده اما شسته‌رفته‌اش در نقطه دیدار دو خواهر یک بار به پایان می‌رسد و پس از طردشدن بنفشه از سوی سوگند مجددا ادامه می‌یابد تا دو خواهر درنهایت با هم به صلح برسند. با اینکه فیلم‌نامه چندان پرملاط نیست و شاخ و برگ اضافه‌ای ندارد در‌عین‌حال در هیچ مرحله‌ای افت نمی‌کند و تناسب رویدادهایش با ضرباهنگی نسبتا قابل قبول حفظ می‌شود. شاید درام مدام مخاطب را منتظر واقعه‌ای غافلگیرکننده نگه دارد و به عبارتی مسئله اصلی‌اش را کمی دیر طرح کند اما در عوض حجم حوادث و واقعه‌ها از سطح روایت بیرون نمی‌زند و روابط علت و معلولی قصه همسو با فیلم عمل می‌کنند. نگاه مستندگونه مونا زندی‌حقیقی به انسان‌ها و روابطشان در «عصر جمعه» کاملا یادآور فیلم تازه او یعنی «بنفشه آفریقایی» است و این نگاه مستند و انسانی می‌تواند تأثیرپذیرفته از رخشان بنی‌اعتماد باشد که اتفاقا مشاور کارگردان «عصر جمعه» نیز بوده است. حضور شخصیت‌ها در فیلم، حساب‌شده و دقیق است. این حضور درست و حساب‌شده، وام‌گرفته از طرح درست شخصیت‌ها، پردازش متقاعدکننده‌ آنها و تزریق پیچیدگی‌هایی ظریف به آنهاست. فیلم شاید پیرنگ کلاسیک نداشته باشد اما شخصیت‌های آن بخش اعظمی از بار درام را بر دوش می‌کشند. نقش مؤثر امید در تصمیم‌گیری‌های مادر و موقعیت‌هایی که او تجربه می‌کند و همچنین حضور خاله جوان که نقش میانجی را در رابطه مادر و فرزندی سوگند و امید برعهده دارد، به‌درستی در فیلم‌نامه خلق شده‌اند و با بازی خوب و یکدست بازیگران خصوصا رؤیا نونهالی و مهرداد صدیقیان - که نخستین حضور حرفه‌ای‌اش را جلوی دوربین تجربه می‌کند- به یکی از امتیازات اصلی فیلم تبدیل می‌شود. از نکات قابل‌ اعتنا درباره «عصر جمعه» باید به متمرکزبودن آن اشاره کرد. فیلم در روایت‌پردازی‌اش از این شاخه به آن شاخه نمی‌پرد و در میانه‌ داستان تمرکز و محوریتش را از دست نمی‌دهد. زندی‌حقیقی با وجود فیلم‌اولی‌بودنش به‌شدت در حفظ وحدت موضوعی و ثبات لحن درام موفق عمل کرده است. شاید گاهی ریتم متن کش‌دار به نظر بیاید یا بعضی از موقعیت‌ها چندباری تکرار شوند اما درنهایت فیلم‌ساز فیلم خود را در چارچوب اسلوب‌های ژانری‌اش جلو می‌برد و نوسان بیجایی را در درام ایجاد نمی‌کند. «عصر جمعه» از یک منظر دیگر نیز فیلم شریفی ا‌ست و آن دغدغه‌مندی اجتماعی‌اش است. نمی‌دانم فیلم تا چه اندازه زیر تیغ تیز سانسور رفته است و چه بخش‌هایی از آن حذف شده‌اند اما فیلم‌ساز می‌دانسته که دارد با یکی از حساس‌ترین موضوعات و داستان‌های اجتماعی کار می‌کند و بااین‌حال جسورانه فیلمش را ساخته و برای اکرانش سال‌ها دندان بر جگر گذاشته است. «عصر جمعه» فیلمی با الگوی قهرمان-ضدقهرمانی کلاسیک هالیوودی نیست اما شخصیت‌هایش را آن‌قدر دقیق و به دور از اغراق ترسیم می‌کند که می‌توانیم در ذهن‌مان هر یک از آنها را به یک قهرمان یا یک ضدقهرمان تبدیل کنیم و با اتفاقات و واقعه‌هایی که بر آنها گذشته است، همسو شویم. فاجعه‌ای که عمر، زندگی و جوانیِ سوگند را تباه کرده است و بزنگاه اخلاقی‌ای که او برای بازگوکردنش تحت فشارِ تعصبات کورکورانه و سنتی خانواده قرار داشته به ظرافت دستمایه نگارش فیلم‌نامه قرار گرفته است و نه‌تنها نباید آن را خط قرمز به‌شمار آورد بلکه برعکس می‌تواند عملا بار آموزشی و تربیتی داشته باشد. فیلم به لحاظ اجرا قابل قبول است و در‌عین‌حال برخی خام‌دستی‌ها و کم و کاستی‌های مرسوم کارگردانان فیلم‌اولی نیز در آن دیده می‌شود که مسلما قابل اغماض است و «عصر جمعه» با همه کاستی‌هایش نویدبخش ورود یک کارگردان مستعد، خلاق و خوش‌قریحه به جمع فیلم‌سازان سینمای ایران است که البته نتیجه پیشرفت او را در «بنفشه آفریقایی» می‌بینیم. «عصر جمعه» پایان خنثایی دارد؛ به بیانی دیگر اگرچه پایان فیلم باز نیست اما پایان محتومی هم برای آن در نظر گرفته نشده است. این پایان کاملا از جنس فضای مستند و رئالیستی داستان است. فیلمی که به‌شدت واقع‌گراست و در آن خبری از سانتی‌مانتالیسم و بازی‌های پیچیده‌ فرمی، بصری و حتی روایی دیده نمی‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.