هنر؛ امر بهبودبخش
حسین گنجی . منتقد
از نخستین کوشش انسان غارنشین یا به قول سارا نیومایر در کتاب لذتبردن از هنر مدرن، پدر نخستین هنر، تا امروز، یعنی از آن خراشهای بر دیوار غارها تا خطوط امروزین بر بوم، هنر گویی برای رساندن حقایق، فکر، احساس یا پیغامی زاده میشده است. هنرمند در این بازه طولانی گویا هنرش و اثرش، زبانی برای بیان حرفش بوده و از همین باب خلق اثر هنری خواسته یا ناخواسته به بیانگری میافتاده است. اما در سالهای اخیر بهخصوص با شکست قالبهای سنتی و بههمریختگی که در شکل بیانگری گذشته در هنر داده شده است، این مؤلفه اساسی در شکلگیری اثر هنری مورد پرسش قرار گرفته و هنر برای فرار از تکرار به سمت حتی بیمعنایی و خلق بدون منظور و تنها بر اساس پایه نو بودن و متفاوت از جهان پیرامون و بسیار ذهنیتر و درونیترشدن پیش رفته است. این اتفاق موجب دشواری خوانش اثر هنری معاصر شد و مخاطبان هنر مدرن را به سمت این پرسش بنیادین برد که هنر که روزی به هدف پیغام و احساس به وجود آمد، آیا همچنان به دنبال بیان معنی و مقصودی الزاما باید شکل بگیرد و خلق شود یا میتواند از معنا نیز بگذرد؟
و اینکه آیا اساسا این فرمجویی و معناجویی جدید و خروج از سنت، به معنای بیمعنایی مطلق است و از جامعه امروز و محیط پیرامون هنرمند و اثر هنری به کل فارغ و جداست.
شاید بهترین پاسخ به این سؤال را هولگر کهیل (Holger cahill) ارائه داده است آنجا که درباره پروژه هنری مدرن فدرال میگوید:
«هنر یک موضوع شاهکارهای گهگاهی نادر نیست، صرفا تزیینی و نوعی همراه بیرابطه با زندگی نیست. مفهوم اصلی هنر باید کاربرد داشته باشد، باید با تاروپود تجربه انسانی در هم بافته شود، تجربه را بیفزاید و آن را عمیقتر، غنیتر، شفافتر و منطقیتر کند. این امر مواقعی انجام میپذیرد که هنرمند آزادانه به وظایف خود در قبال مردم عمل کند و مردم هم آنچه را او قادر است ارائه بدهد، نخواهند».
این همانجاست که هنر مدرن از ذیل هزاران پرسش خود را بیرون میتواند بکشد و وامدار از زمانهاش میتواند بگوید همانطور که جریان زندگی و جهان امروز به کل تغییر کرده است و ساختارهای گذشته دیگر هیچ نقش و جایگاهی ندارند، هنر نیز به سمت کشف ارائه و زبان تصویری دیگر و بهروز میرود و متأثر از جهان پیرامون خود که در آن انقلابی شده است و ما از خیلی از آنها معنایی دریافت نمیکنیم و درکشان برایمان سخت است، به آن سمت گرایش پیدا کرده است.
به همین سبب است که هنر مدرن از یک جریان بیانگر واضح و آسوده به زبان پیچیدهتری متناسب با زمانه پیچیده حیات خود هنرمند پیش میرود و پای فلسفه و حکمت و اندیشههای عمیق به میان کشیده میشود و آثاری متناسب با این رویکرد خلق میشود که شاید در بار اول تماشا یا بارها دیدن بدون فکر پی به اهمیت اثر برده نشود.
هنر امروز ایران نیز سالهاست با این شرایط در تعامل و ارتباط است. آثار یلدا جمالی در گالری شیرین با عنوان بسیار بجای «ملیوریسم» (Meliorism) را میتوان در چنین اتمسفری مورد توجه قرار داد. بهخصوص وقتی شرایط امروز جامعه پیرامونی جمالی در خلاف این عنوان در حرکت است و ما شاید بتوانیم بگوییم در اوج آنتیملیوریسم قرار داریم. جایی که هر اندیشه امیدبخش و مثبتگرا و بهبودباوری بهشدت با اولین حادثه و اتفاق بدل به کوهی از خاکستر میشود و هر چشمانداز و نفس تازهای به قول اخوانثالث: «کز گرمگاه سینه میآید برون ابری شود تاریک چو دیوار ایستد در پیش چشمانت». هنرمند در زمانه یأساندیشانهای دست بر واژهای گذاشته و تماشای آثارش را به سمت خوانشی برده است که قدری چشماندازگشایی و قدری امیدبخشی را خود به همراه داشته باشد و آثارش با انبوهی از رنگهای باربط و بیربط است که در آن میان شادی را پدر آن رهگذر با بهرهگیری از آینه امید را که تصویر خود مخاطب در آن میتواند باشد، یا نوری اندک که بر چشم بزند، گواهی دهد و زنده بدارد و نشان دهد.
«ملیوریسم» ( Meliorism ) یا بهبودگرایی ریشه در مثبتاندیشی و باور به شرایطی دارد که انسان میتواند با اراده شخصی و دخالت در امر واقع آن را تغییر دهد و در نهایت بهبود بخشد. چنین اندیشهای در برابر یأسگرایی یا ناامیدی (Hopelessness) که زندگی را سراسر شکست و افول و تغییر را غیرممکن میداند، قرار میگیرد. در میانه این دو مفهوم، ما با واقعگرایی یا رئالیسم (realism) روبهرو هستیم که میگوید امر واقعی اتفاق میافتد و باید آن را پذیرفت و به زندگی کماکان ادامه داد و با وجود آنکه چندان دخل و تصرفی نمیتوانیم داشته باشیم، اما نباید تسلیم شد و باید از راه پذیرش امر واقعی و پذیرش قوانین، به زندگی ادامه داد و بدان راهی جست. واقعیت جامعه امروز ایران ما از دریچه این سه منظر نشان میدهد که ما نهتنها از رئالیسم گذشتهایم، بلکه به سمت یأسگرایی پیش میرویم و اینجاست که هنرمند میتواند ماهی قزلآلای این رودخانه باشد و با هنر و عناصر جذاب آن، به روزنهای برای بازگشت امید و اندیشه تغییر، جامعه را ارجاع دهد. در چنین فضایی برای مثال به کارهای آبراهام رتنر اگر نگاه کنیم به خوبی درک میکنیم این زبان جدیدی که از آن حرف
میزنیم و میگوییم متأثر از جهان پیرامون ماست، چیست و چطور میتواند مخاطب خود را به اندیشهای فارغ از امر واقع و امر جاری ببرد و جلوتر از جامعه در نقش راهبر و رهبر به ایفای نقش بپردازد. در کارهای مدرن و جذاب آبراهام رتنر استاد فرم که تابلوهای او نیز از پرمایگی باشکوهی از رنگ برخوردار است، میتوان مخاطب دچمدفون در زندگی پیچیده امروز را از شلوغی و ازدحام و عصبیت و امر ملال بیرون کشید و در عین تصویر متفاوت و خوانش خلاقه، او را از جزئیات بیجهت بینیاز کرد و به جهان دیگری فارغ از جهان گیرکرده بدان، راهبری کرد.
این امر درست در برابر کارهایی است که از ایوان لو لورن آلبرایت یکی از زبردستترین نقاشان معاصر سراغ داریم که در آنها ایوان لو لورن عمدتا فساد و زوال را نقاشی میکند و نگاهی رئالیستی و تا حدودی یأسگرایانه دارد و عموما گلهای پژمرده، میوههای چروکیده و چوب پوسیده و کالبد درهمفشرده دال مرکزی آثارش را تشکیل میدهد.
یلدا جمالی شاید در نقطه صفر چنین چشماندازی قرار داشته باشد، ولی به نظر میرسد راه را تشخیص داده و شرایط امروز جامعهاش به او تغذیه درستی را رسانده است که چنین تم و موضوعی را بر آثار تازه به نمایش گذاشتهشده قرار داده است. آثاری که رنگها پرقدرت و غلیظ و آهیخته مخاطبش را جذب میکند و در تکهآینهای با تابش نور یا انعکاس تصویر خود مخاطب او را به هزارتویی آینده، به هزارتویی زندگی و حیات دیگرگونه میکشاند. جهانی که ما همواره برای ادامه و حرکت بدان نیازمندیم و اگر هزار نشانه برای امید در آن خلق شود و در جایجای آن، پیش چشم ما جانمایی شود، به دلیل هزاران نشانه یأس و اندوه و تسلیمی که بر سرش میبارد، کم است و باید بدان افزود و چه افزونهای بهتر از هنر و چه مسیری برای کشف و خلق بیباکتر و دست و دل بازتر از هنر. هنر از همان غارنشینی تا امروز و حاشیهنشینی، یگانه عنصر دستیازیدن به رؤیاها و البته یگانه دریچه به آینده و عبور از آلام و اندیشههای خردکننده و زمینزننده بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.