گفتوگوی «شرق» با لوئیسا والنسوئلا، نویسنده آرژانتینی
زنان روشنفکر نامرئی هستند
ادبیات در آمریکای لاتین همواره از شهرت برخوردار بوده و طرفداران متنوع خود را در سراسر جهان داشته است. در این میان اما نویسندگان زن آمریکای لاتین کمتر دیده شده و در سایه مردان نامآور قرار داشتهاند. لوئیسا والنسوئلا، یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین زنان نویسنده آمریکای لاتین است که عمده شهرتش به واسطه فعالیت او در جریان ادبی «پستبوم» میباشد. آثار والنسوئلا به دلیل پرداختن به دیکتاتوری دهه هفتاد آرژانتین بسیار مشهور است، به گونهای که جدای از ارزش و غنای ادبی، او بهعنوان یک نویسنده سیاسی مطرح بوده است. رمانها و داستانهای کوتاه او به زبانهای مختلفی ترجمه شده و همواره مورد توجه مخاطبان بوده است. «دم مارمولک»، «گربهای با 9 جان» و «رمان سیاه» عناوین برخی از آثار مشهور او هستند. والنسوئلا اکنون در آستانه هشتادودو سالگی قرار دارد و فعالیت ادبی خویش را به شکل جدی ادامه میدهد و تجارب خویش را نیز به دیگران میآموزد. آنچه در ادامه میآید گفتوگوی اختصاصی «شرق» با این نویسنده مهم ادبیات آمریکای لاتین است.
با توجه به اینکه مادر شما یک نویسنده بود، او و خانواده چه تأثیری بر روی زندگی ادبی شما داشتهاند؟
هیچ شکی وجود ندارد که خانه مادریام دانشگاه من بود، حتی در زمانی که رؤیای نویسندهشدن نداشتم. مادرم گردهماییهای غیررسمی و پر جنبوجوشی برگزار میکرد و بسیاری از نویسندگان بزرگ آرژانتین همچون خورخه لوئیس بورخس و ارنستو ساباتو و بعدها سیریا پولتی اغلب در آن شرکت داشتند. حیرتانگیز بود، من به حرفهای آنها و بحثهایشان توجه میکردم، اما برای خودِ جوانم آرزوهای دیگری داشتم.
نویسندگان مرد خیلی بیشتر در ادبیات آمریکای لاتین دیده شدهاند، چرا به زنان نویسنده ادبیات آمریکای لاتین توجه زیادی نشده است؟
اینکه در تمام دنیا بهنوعی زنان روشنفکر دیده نمیشوند و نامرئی هستند من را میترساند. به فهرستها و صورتنامهای رسمی ادبی فکر کنید، نام بسیاری از زنان بزرگ در حال محو شدن است. این یک جریان بسیار ناعادلانه بازاری است؛ مشابه این رخداد در ادبیات ارزشمند و مهم بسیاری از کشورهای دیگر نیز که جزء جریان اصلی نیستند رخ میدهد.
شما یکی از نویسندگان جریان «پستبوم» به حساب میآیید، جنبش ادبی «بوم» بیشتر نخبهگرایانه است درحالیکه «پستبوم» عمومیتر و فراگیر است. درباره این جنبش چه نظری دارید؟
من به این دستهبندی و برچسبها باور ندارم. این حقیقت دارد که جریان ادبی بوم ساختار بسیار پرمایه و عاقلانهای بود که نویسندگان بزرگ ادبیات آمریکای لاتین در آن مشارکت داشتند، اما بسیاری از نویسندگان بزرگِ مرد و زن را کنار گذاشت؛ اما جریان (جنبش) بهاصطلاح «پستبوم» تنها مسئله زمانبندی است. ما از آنها (نویسندگان جریان بوم) جوانتر بودیم، فقط همین. حقیقت این است که سبک «بوم» در سالهایی که به لحاظ سیاسی سخت و پرتنش بودند، در آمریکای لاتین به وجود آمد و جریان داشت و (همین نیز) در همه ما احساسی عمیقتر از تعلق به چیزی بزرگتر از کشورهای خودمان (و فراتر از آنها) به وجود آورد.
لطفا درباره سبک و نوع روایت داستانی خودتان توضیح دهید، روشی که به نظر من هنوز مدرن و مترقی به نظر میرسد.
ممنونم. من واقعا امیدوار هستم که این روایتها تازگی خود را حفظ کنند، اما سبک و روشی (که بدان اشاره میکنید) مقولهای بسیار عمیق و همچنین خیلی شخصی است، بهگونهای که من نمیتوانم آن را توضیح دهم. سبک نوشتن، امری شهودی است، مسئله یافتن صدایی برای گفتن داستانهای متفاوت است، جستوجویی برای یافتن معنایی فراتر از کلمات. زبان بهمثابه قهرمان بزرگ است که این مهم را از طریق ما خواهد گفت. (اگر اینگونه باشد) من خودم را در نوشتههایم عاقلتر از خودِ واقعیام در جریان زندگی میبینم.
والنسوئلا صرفا یک شخصیت ادبی نیست. فرهنگ، هویت، سیاست و اندیشه، نقش مهم و جدی در زندگی شما دارند. از لایههای مختلف شخصیت یک نویسنده برای ما بگویید.
خب، با توجه به چیزهایی که گفتم، نکتهای که بدان اشاره میکنید درست است. یک نویسنده لزوما انسان متفاوتی نسبت به بقیه افراد نیست، اما این احتمال وجود دارد که یک نویسنده بیشتر از دیگران به دنیای اطراف خود و نقاط کور و مبهم آن آگاهی و شناخت داشته باشد. حس کنجکاوی ذاتی امری بسیار مهم است، حداقل برای من اینگونه است. به طور کلی اگر یک نفر با چنین کنجکاوی ذاتی شروع به نوشتن کند یعنی میخواهد در رمز و رازهای اطرافش غوطهور شود. حداقل من یکی، مینویسم برای اینکه تلاش میکنم تا از این خمیرمایه حسی را به وجود آورم که واقعیت خوانده میشود؛ بنابراین مواردی که شما به آنها اشاره کردید مثل سیاست و اندیشه و هویت خیلی لازم و مهم هستند. البته باید به شوخطبعی هم اشاره کنم، (حتی شاید بتوان گفت) شوخطبعی مهمتر از بقیه است.
بین فمینیسم و آثار نویسندگان زن آمریکای لاتین چه رابطهای وجود دارد؟
این هم مثل باقی چیزها در تمام زمینههای زندگی به شخصیت هر نویسنده بستگی دارد. برخی از نظر سیاسی نیاز دارند فمینیستهایی برحق باشند و برای برخی دیگر نیز فمینیسم ابزاری برای دستیابی به موفقیت است. بعضیها نیز با خودشان صادق هستند و جهان زنانه را بدون پیشداوری، صادقانه، شجاعانه و در آزادی مطلق کشف و کندوکاو میکنند. و سرانجام نویسندگان زن بزرگی داریم که عمیقا و ناخودآگاه عقایدی فمینیستی دارند. این عده (در آثار خود)، هیچ قاعده فمینیستی را به ما تحمیل نمیکنند، بلکه اجازه میدهند که محتوا خود سخن بگوید.
شما از هفدهسالگی شروع به نوشتن برای روزنامه کردید. درباره اولین نوشتههایتان بگویید، چطور از یک نویسنده روزنامه به نویسندهای حرفهای تبدیل شدید؟
نویسنده حرفهای؟ واقعا نمیدانم، زمان زیادی وقت برد تا آشکارا قبول کنم که یک نویسنده هستم. مثل مهری که توی پاسپورتم ثبت شود. از آنجا که نسبت به یادگیری همه چیز علاقهمند بودم و روحیه ماجراجویی و جستوجوگری داشتم، روحیه روزنامهنگاری هم به طور طبیعی در من به وجود آمد. من یک موجود همهچیزخوار هستم. من به یک دانش دائرهالمعارفی احتیاج داشتم و روزنامهنگاری همه پنجرهها را به سمت کنجکاوی شما باز میکند؛ اما همزمان داستاننویسی هم میکردم و داستان هم کموبیش همان عناصر را دارد، اما به صورت مخفی، انحصاری و درونی.
ادبیات آرژانتین چه تأثیری بر ادبیات موسوم به آمریکای لاتین داشته است؟
خب، ما هر زمان که سخن میگوییم، صدایی متفاوت داریم. احتمالا این باید تأثیر تانگو باشد! البته این فقط ویژه پورتنوها است؛ (یعنی) مختص نویسندگان بوئنوسآیرس و حومه آن است. نویسندگان بزرگ ایالتهای شمالی ما با تصویر باشکوه آمریکای لاتین بهتر ترکیب میشوند؛ اما حالا تقریبا همه ما نوعی احساس سرزنش و تباهی نسبت به آمریکای لاتین داریم و مشتاق پیوستن به صورتها و مبارزاتی برای بازیابی وحدت شبهقارهای هستیم.
آیا شما نویسندهای سیاسی هستید؟ چه رابطهای بین دنیای سیاست و ادبیات و هنر وجود دارد؟
بله، من به شیوهای خیلی مبهم نویسندهای سیاسی هستم. به نظر من هر مثالی و نمونهای که ارائه کنیم و هر هدفی که از آن دفاع کنیم، سیاسی است. وقتی نخستین کتابهای داستانی خودم را مینوشتم، این حرف را نمیزدم، اما در حال حاضر به خوبی میفهمم که مسئله فقط عضویت در یک گروه و حزب سیاسی یا نوعی جزماندیشی و تعصب نیست، بلکه راه و روش زندگی و فهمیدن و درک کردن جهان است. نوعی بازخوانی جهان برای مبارزه با (بهعنوانمثال) -در عصر حاضر- نئولیبرالیسم؛ سرمایهداری وحشی، اخبار جعلی نظام بیرحم سرمایهداری، اخبار جعلی و غیر واقعی و پساحقایق.
شما سردبیر نشریات مختلفی بودید. روزنامهنگاری چه تأثیری بر روایتگری داستانی دارد؟
سؤال خوبی بود! روزنامهنگاری و نویسندگی دو رشته کاملا متفاوتاند، علیرغم اینکه هر دو ابزاری یکسان یعنی «زبان» را به کار میگیرند. این دو، دو تمرین ذهنی متفاوت هستند، هرچند این روزها ما از گونهای روزنامهنگاری خلاقانه و شخصی لذت میبریم (البته طعنه نمیزنم اما فکر میکنم در این مسیر زیادهروی کردهایم و این مایه تأسف است). روزنامهنگاری سمج! با واقعیتها و دادهها سروکار دارد، در حالی که داستان بیشتر با ناشناختهها سروکار دارد (حتی برای یک نویسنده). چیزی که روزنامهنگاری به من یاد داد، گاهی اوقات در نوشتن مقاله برای من خیلی مفید است. همینطور ارتباطات سریع، ظرفیت برای تحقیق و... .
مطالعه «رمان سیاه» نشان میدهد که شما تحت تأثیر داستایفسکی هستید. بهطورکلی چه نویسندگانی روی قلم و نگاه شما به ادبیات تأثیر گذاشتهاند و چطور؟
البته شما به شخصیت راسکولنیکوف فکر میکنید، اما من هیچگاه به این موضوع فکر نکردم و از قبل چنین پیشزمینهای نداشتم. درواقع من فکر میکنم تأثیرات من (همه ما چنین چیزهایی داریم و هیچکس از آنها رهایی ندارد) برای آنکه بتوانم آنها را تشخیص دهم یا مانند سایر نویسندگان از آنها آرامش گیرم، به شدت ریشهدار و عمیق است. من از کودکی تا سنین جوانی نسبت به کتابخواندن بسیار حریص و پرشور بودم، اما بعدها، کمکم فقط چیزهایی را مطالعه کردم که واقعا از خواندنشان لذت میبردم که البته فقط داستان نبودند. من در قالب سیستم مدرسه آموزش درستی نداشتم، بنابراین نظم و ترتیب (مختص) آموزش رسمی مدارس را هم نداشتم. من یک کاوشگر ذهن هستم، اگر از نظر شما معنایی داشته باشد و البته یک مسافر. البته در حال حاضر در عمل همانند همه جهان من در حبس هستم و بنابراین من از زمان و فرصتم برای سفر در ذهن و حافظهام بهره میگیرم.
رمان «تختخواب» از زبانی کنایهآمیز برخوردار است. کنایه در کار شما چقدر مهم است؟
همانطور که قبلتر هم گفتهام شوخطبعی برای من اساسی است. این به من کمک میکند تا بتوانم با چیزهایی که امکان توصیف یا گفتنشان را ندارم کنار بیایم. من حتی زمانی که در حال نگارش قطعات کاملا جدی هستم به این کناییبودن نیاز دارم؛ اما کتابِ واقعیت بینالمللی از تختخواب («سیاستهای رختخواب») اگرچه عنوانی جنونآمیز و درعینحال توصیفی در زبان اسپانیایی است، قرار نیست بهعنوان یک داستان خیلی عمیق باشد، اما موقعیتهای دردناک، پیچیده و واقعی را لمس میکند که در سال 1989 میلادی در آرژانتین و زمانی که من مشغول نوشتن این داستان بودم، رخ میدادند. به هر حال آنچه در آن دوران از آشفتگی نظامی و تورم وحشتناک جریان داشت از فاصله نزدیک شباهتی دیوانهوار با درامهای وحشتناک و ترسآور داشت.
بهطورکلی ادبیات و نویسندگان چه وظیفه و مسئولیتی در قبال محیط و جامعه خود دارند؟
در چنین مواردی، شخصیت روزنامهنگار من وارد عمل میشود، چون فکر نمیکنم نویسندهها مجبور باشند مسئولیت خاصی را بر عهده بگیرند، حتی در قبال هر باور عمیقی که در نوشتههای ایشان بیابیم؛ اما این روزها، مایۀ تأسف است که روزنامهنگاری، حداقل در این قسمت از دنیا، اغلب توسط طرفداران و علاقهمندان جعلی به محاق برده شده است (به ابتذال کشانده شده است). این مسئلهای جدی است که باید با آن جنگید.
ایده نوشتن یک داستان چگونه به ذهن شما خطور میکند؟
نویسندههای مختلف پاسخهای متفاوتی برای این پرسش مهم دارند. برای من، پیدایش و جرقه داستاننویسی بسیار ترکیبی است. این داستانها ممکن است از یک عبارت تصادفی، یا بعضی وقتها از یک عبارت اتفاقی، یا ترکیب موزون، بعضی وقتها از یک سؤال، یا نوعی تحقیق متولد شوند. گاهی هم ممکن است حاصل روایت یک نفر باشند که باعث تخیل و کنش در من میشود. همنشینی همه اینها هم ممکن است. درهرحال من حتی اگر سیستم و نظامی وجود داشته باشد آن را نمیآموزم و نمیتوانم آن را تکرار کنم.
چگونه میتوان شخصیتهای ماندگار، تأثیرگذار و قدرتمند در داستان خلق کرد؟
مگر راهی هم برای این کار وجود دارد؟ ای کاش من آن را میدانستم. این مسئله یافتن یک فرمول و دستورالعمل نیست، بلکه استعداد بسیار خاص و ویژهای را میطلبد. تنها چیزی که میتوانم بگویم این است که شما برای ایجاد یک شخصیت واقعی به یک احساس واقعی، مثبت یا منفی نیاز دارید؛ اما احتمالا این هم کافی نیست.
شما هم رمان مینویسید و هم داستان کوتاه. تفاوت این دو چیست؟
به نظرم تفاوتشان همانند دسترسی به برنامهای متفاوت در رایانه ذهن است. همچنین نوشتن مقاله حتی داستانک که من واقعا از آنها لذت میبرم، تفاوت دارند؛ و من واقعا نمیدانم چه زمانی به سمت یکی از آنها میل پیدا خواهم کرد، اما وقتی شروع به نوشتن میکنم دیگر کاملا برایم مشخص است که از کدام استفاده خواهم کرد.
نظام آموزش رسمی چه نقشی در پیشرفت داستاننویسی دارد؟
من برای پاسخ به این پرسش بسیار تازهکار و غریبه هستم، تحصیلات رسمیام تنها تا دبیرستان ادامه داشت و درنهایت به حضور در برخی سمینارها و سخنرانیها یا مطالعات محدود میشود. البته الان من بهعنوان استاد در دانشگاههای کلمبیا و نیویورک درباره نویسندگی تدریس میکنم. ولی فکر کنم تنها کاری که یک نظام آموزشی میتواند انجام دهد، تحریک استعدادی است که از قبل درون دانشجویان وجود دارد.
چه توصیهای برای نویسندههای جوان دارید؟
مطالعه کنند، مطالعه کنند و مطالعه کنند. خیلی مشتاقانه به تشویقها یا صداهای مخالف اعتنا نکنند. ندای درونتان را دنبال کنید. شجاع باشید و جستوجوگر. جستوجو کنید و جستوجو کنید تا به جایی برسید که احساس کنید متعلق به خودتان است.
آیا ایران و ادبیات و فرهنگ آن تصویری برای شما ایجاد میکند؟
ای کاش اطلاعات و تصویری از ادبیات امروز ایران داشتم، اما با شنیدن نام ایران بلافاصله رایحه خوش و دلپذیر زبان فارسی در ذهنم شکل میگیرد و عرفان و شعر فارسی، بهویژه مولانا و فریدالدین عطار و مجمع پرندگان (منطقالطیر یا مقاماتالطیور).
پروژههای بعدی شما چیست؟ و البته حرف آخر؟
حرف آخر یا آخرین کار؟ شاید هر دو اینها یکی باشد. آخرین کتاب من که سال گذشته به زبان اسپانیایی منتشر شد، یک مجموعه کوچک از داستانهای کوتاه است که با نام «شوخی خداوند» منتشر شد. فعلا با نوشتن خاطرات روزمره سرگرم هستم، البته با زبان و سبک طنز خودم. بگذارید بر اساس یک اصل پاتافیزیکی پاسخ دهم: «هرگز چیزهای جدی را جدی نگیرید!».
هیچ الگویی وجود ندارد لوئیسا والنسوئلا از مؤثرترین و نامآورترین نویسندگان زن ادبیات آمریکای لاتین است که آنچنان که باید و شاید در ایران شناختهشده نیست. او نخستین داستان خویش را در هفدهسالگی نوشت و پس از آن تاکنون نوشتن را ادامه داده است. بیش از سی کتاب او به زبانهایی چون انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ایتالیایی، هلندی و... ترجمه شده و در پژوهشهای ادبی جهان مورد مطالعه و بررسی نظریهپردازان ادبی قرار گرفته است. مقالات و داستانهای کوتاه او نیز در بسیاری از گلچینهای ادبی جهان منتشر شده است. والنسوئلا در مدتزمان پنجاه سال زندگی ادبی خویش در شهرهایی چون پاریس، نیویورک، بارسلونا و مکزیک در معرفی و توسعه ادبیات آمریکای لاتین نقشی اساسی داشته است. رویکرد ویژهای که این نویسنده کهنهکار در مضامینی چون قدرت، ویژگیهای کالبدی، شوخطبعی و زبان به کار گرفته است باعث شده یکی از نمونههای مهم مطالعات ادبی جهان باشد. این نویسنده جریان ادبی «پستبوم» که جوایز بسیار مهمی دریافت کرده، خود عضو هیئت داوران جوایز ادبی بینالمللی مهمی بوده است. او در کنار نوشتن به دلیل تعهد اجتماعی ویژهاش فعالیتهای
مدنی و اجتماعی مختلفی را پیگیری کرده است، ازجمله آنکه از سال ۲۰۱۵ میلادی نمایندگی برخی کمیتههای مرکز پن را در آرژانتین برعهده داشته است. والنسوئلا در گفتوگویی اشاره کرده است که تصور او در کودکی این بوده که نوشتن کار بسیار ناخوشایندی است، اما والدینش این کار را دوست داشتند. خود او علاقهمند بوده است که یک نقاش یا ریاضیدان شود اما درنهایت با توجه به فضای خانوادگی و ارتباط مستمر او با نویسندگان مهمی همچون بورخس نوشتن به کار اصلی او بدل میشود. خشونت، سیاست، زنان و مسائل آمریکای لاتین مهمترین دغدغههای موضوعی این نویسنده بوده است. از نظر او زبان انعطافپذیر است و میتواند برای افراد گوناگون اهداف مختلفی را دنبال کند. در مورد نوشتن جمله مشهوری دارد که میگوید: «اگر بخواهید متفاوت بنویسید، هیچ الگو یا قالبی وجود ندارد پس واقعی بنویسید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.