|

برساخت اجتماعی سلامت

مراسم بزرگداشت روز جهانی فلسفه، هفته گذشته، به همت مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران به صورت مجازی برگزار شد. در این مراسم غلامرضا زکیانی، شهرام پازوکی، سیدمحمود یوسف‌ثانی، آذرخش مکری، حسین شیخ‌رضایی، مهدی معین‌زاده، اسماعیل علیخانی، علیرضا منجمی، سیداحمد غفاری‌قره‌باغ، محمدجواد اسماعیلی، مسعود زنجانی و امیرحسین خداپرست سخنرانی کردند. آنچه در ادامه می‌خوانید، گزیده‌ای از صحبت‌های حسین شیخ‌رضایی، پژوهشگر و عضو هیئت علمی مطالعات علم در مؤسسه حکمت و فلسفه است.

تعبیر برساخت اجتماعی بسیار متنوع است و شاید پیدا‌کردن یک تعریف واحد در این زمینه دشوار باشد. امور اجتماعی مانند جنسیت برساخت‌های اجتماعی دانسته شده‌اند و ملاک‌های این تخصیص نام متفاوت بوده است. ما به یک تعریف پایه از برساخت اجتماعی نیازمندیم. دو دسته چیزها برساخت‌های اجتماعی هستند، گاهی صحبت از یک شیء است و گاهی نیز ممکن است از یک مفهوم یا ایده صحبت کنیم و بگوییم این برساخته اجتماعی است. در‌این‌صورت یعنی اگر آن فعالیت اجتماعی نبود، این ایده به‌صورت متفاوتی وجود داشت؛ مثلا ممکن است بگوییم جنسیت بیولوژیک امری طبیعی است؛ اما از یک جنسیت دیگر به نام جنسیت اجتماعی می‌شود صحبت کرد که امر برساخته اجتماعی است. اینکه در جامعه چه انتظاری از جنس مذکر وجود داشته باشد یا در سلسله‌مراتب، برتری کدام‌یک با عقل یا عواطف پیوند خورده باشد. مفهوم جنسیت اجتماعی برساخته اجتماعی است؛ چون تاریخ می‌توانست طوری باشد که عقل را با زن پیوند زده باشیم، نه مرد، عواطف نیز با مرد پیوند بخورد و نه زن. این مقوله با واقع‌گرایی سازگار است و لازم نیست اگر ادعا می‌کنیم ایده‌ای برساخته اجتماعی است؛ یعنی مابازایی در جهان ندارد و ما آن را ساخته‌ایم. در همین مثال، جنسیت بیولوژیک می‌تواند از وجود هستی‌شناسی مستقل برخوردار باشد؛ اما اینکه ما این تمایز بیولوژیک را انتخاب کنیم و آن را ملاک قضاوت‌های اجتماعی قرار دهیم، یک مسئله برساخته است. در زبان انگلیسی بین بیماری و ناخوشی تفکیکی صورت گرفته است. بیماری را امری بیولوژیک در نظر می‌گیرم که دلالت می‌کند ‌اندام‌هایی کارکردهای طبیعی خود را ندارند؛ اما ناخوشی معنایی است که بیماری برای افراد دارد و معنایی است که آنها به بیماری می‌دهند و از بیماری درک می‌کنند. مثلا اگر ما یک بیماری را به معنای این بفهمیم که دارنده آن بیماری باید از جامعه طرد شود، در حوزه ناخوشی صحبت می‌کنیم که معنای بیماری تلقی می‌شود. معنای بیماری مشخصا یک امر برساخته اجتماعی است و این معنای اجتماعی که به بیماری‌ها بار می‌شود، تغییر می‌کند. جالب‌ترین نمونه پدیده پزشکی‌شدگی است. بسیاری از جنبه‌های زندگی که در حیطه پزشکی نبودند، امروز در قلمرو پزشکی هستند و پزشکان مدعی‌اند که می‌توانند برای درمان آن خدمات بدهند؛ در‌حالی‌که تا مدتی قبل اینها بیماری محسوب نمی‌شدند. نمونه آن درجات مختلف افسردگی است؛ بنابراین ناخوشی یک برساخت اجتماعی است. هر موقع چیزی را ناخوشی محسوب می‌کنیم، یک نوع بیان ارزش‌های ماست، مبنی بر اینکه این حالت را نامطلوب می‌دانیم و چون جامعه تصمیمی را می‌گیرد که چه حالتی را نامطلوب بداند، یک فرایند اجتماعی است و بستگی به توازن قوای افراد دارد. اما به مفهوم خود بیماری می‌رسیم. دو نگاه به بیماری وجود دارد که هریک می‌تواند مزایا و معایبی داشته باشد. نگاه اول که رایج‌تر است و شاید خود پزشکان طرفدار آن هستند و با عرف عام بیشتر می‌خواند، نگاه طبیعی‌گرایی بیماری است. این مقوله دو مرحله را پیشنهاد می‌کند. می‌گوید در سطح پایه ما به شکل عینی مستقل از ارزش‌ها و به صورت تجربی بدن انسان را مطالعه می‌کنیم و می‌بینیم که تفاوت‌هایی وجود دارد. تفاوت بین کسانی که قلب‌شان کارکرد طبیعی دارد و کسانی که این‌طور نیستند. این مرحله کار کاملا عینی و تجربی و طبیعی است و هیچ‌کدام از ارزش‌های اجتماعی را دخالت نمی‌دهیم؛ اما وقتی این تفاوت‌ها را به سطح بالا یعنی به سطح جامعه بیاوریم، باید قضاوت کنیم که کدام‌یک از اینها را نیازمند بهبود ببینیم. بسیاری از نابهنجاری‌ها بیماری نیستند؛ اما برخی نیازمند درمان هستند و برخی نیز این‌طور تلقی می‌شوند که اگر کسی آنها را دارد، از مسئولیت عمومی مبرا می‌شود. پس این قسمت اجتماعی و متأثر از ارزش‌هاست؛ اما بخش تشخیص تمایزهای بیولوژیک امری است عینی و تجربی. برساخت‌گرایی مشکلی با واقع‌گرایی هستی‌شناختی ندارد؛ یعنی تصور کنید که در سطح بیولوژیک تمایزهای بسیاری می‌توانیم بین موجودات ترسیم کنیم که اینها کاملا عینی است. بسیاری از تنوع کارکردهای بیولوژیک را می‌توانید پیدا کنید؛ اما برساخت‌گرا می‌گوید در این حالت نیز برساخت‌گرایی محلی از اعراب دارد؛ چون اینکه کدام‌یک از اینها را معنادار بدانید که سلامت را بر اساس آن تعریف کنید، نیاز به تصمیم دارد و این تصمیم تصمیمی است که در آن، فرایند چانه‌زنی اجتماعی درگیر است. مثلا می‌توانید تفاوتی بین جنس مذکر و مؤنث یا تفاوتی بین کسانی که سندرم داون دارند یا ندارند پیدا کنید؛ اما اینکه سلامت را بر‌اساس کدام‌یک از اینها تعریف می‌کنید، انتخابی است که تحت تأثیر مذاکره و مصالحه اجتماعی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.