دورنمایی براي روابط منطقهای در دوران پساترامپ
نبیل فهمی. وزیر خارجه سابق مصر
مانند بسیاری از ناظران و کارشناسان سیاست خارجی، در هفتههای اخیر نتایج انتخابات ریاستجمهوری آمریکا و سیاستهای مورد انتظار جو بایدن، رئیسجمهوری منتخب، محور اصلی بحث و گفتوگوهایی را که در آنها مشارکت داشتم، تشکیل میداد. دیدگاهها و پرسشهای شرکتکنندگان اغلب بر نگرشهای پیشبینیشده درباره سیاست ایالات متحده در قبال مناطقی که حاضران به آنها تعلق داشتند، بهویژه خاورمیانه و جهان عرب متمرکز بود. هرچند این امر استثنا نیست، اما یقین کامل دارم که عصر جهانیشدن با ویژگیهای گسترش ابعاد پیوندهای اجتماعی و پیشرفتهای فناوری، چنان مفهوم قلمرو سیاسی و محدودیتهای جغرافیایی را دگرگون کرده که دیگر به هیچ منطقهای اجازه انزوا از سایر مناطق جهان را نمیدهد.
در بسیاری از گفتوگوهایی که در کنار چهرههای سیاسی شرکتکننده آمریکایی خارج از دولت دونالد ترامپ و احزاب دموکرات و جمهوریخواه حضور داشتم، متوجه این مسئله شدم که کارشناسان وابسته به دو حزب که تازه از کشمکش و رقابت بر سر اینکه چه کسی برنده انتخابات است و چه حزبی اکثریت کرسیهای هر دو مجلس کنگره آمریکا (سنا و مجلس نمایندگان) را بهدست آورده، رها شدهاند، بر سیاست منطقهای ایالات متحده توافقنظر دارند. رأی همه این بود که برای جلوگیری از فرورفتن در باتلاق ماجراهای محاسبهنشده و تلاشهای ناموفق و غیرواقعبینانه که آمریکا پیوسته سعی داشت اختلافها و منازعههایی را که زمان حل آنها فرا نرسیده بود، مطابق با چشمانداز خود حل کند، واشنگتن باید پیش از تصمیمگیری درباره سیاستهای آیندهاش، با دقت به نظرات و مواضع متحدان خود و حتی سایر طرفها گوش دهد. این بحث عمدتا در سه موضوع اصلی مرتبط به منطقه خاورمیانه متمرکز بود. اولین مورد، تلاشهای ناموفق برای تغییر وضعیت و معیارهای حکمرانی در خاورمیانه است. آنچه در اینجا بهطور مشخص به آن اشاره میشود، مسئله دموکراسی یا عدم آن است و همچنین تأثیر بهای سنگین این تلاشها بر امنیت و ثبات منافع ایالات متحده در خاورمیانه و روابط واشنگتن با بسیاری از متحدان و دوستانش در منطقه. مسئله دوم، نقش امنیتی و نظامی واشنگتن در خاورمیانه بود؛ بهویژه اینکه سیاستهای ناموفق دوره پس از سرنگونی رژیم صدام حسین و تلاش برای ایجاد پایههایی برای دولت عراق که با واقعیت ملی هیچ پیوندی نداشت، در نتیجه آمریکا را صرفنظر از اینکه قدرت در دست دموکراتها یا جمهوریخواهان باشد، به مرحله فرسودگی عملیاتی سوق داد. البته شکستی که ایالات متحده از این لحاظ متحمل شد، در تمایل واشنگتن برای کمک به کنترل اوضاع در لیبی و محدودکردن گسترش آشفتگیها به شرق آن کشور تأثیری نداشت. این امر حتی در صورت پیروزی ترامپ در دوره دوم ریاستجمهوری نیز در سیاستهای آمریکا اعمال میشد و تنها تفاوت میان هر دو رهبر این است که بایدن با ایران و چالش برنامه هستهای، بهخصوص از نظر همکاری با اروپا و بازگشت به توافقها، بیشتر از روشهای دیپلماتیک استفاده میكند. بایدن نسبت به ترکیه دیدگاه منفی دارد، اما ترامپ در برابر ایران سختگیر است ولی با آنکارا کمتر وارد تنش میشود. مسئله سوم به حل منازعات منطقهای در خاورمیانه ازجمله منازعه فلسطین و اسرائیل، اوضاع در شرق خاورمیانه و سوریه، رقابت ایران و اعراب، بهویژه با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و همچنین تنشهای موجود میان اسلام سیاسی و طرفداران مفهوم دولت ملی مربوط میشود. افزون بر آن، ترامپ و حزب جمهوریخواه درباره وضعیت بهاصطلاح استثنائی و متمایز آمریکا صحبت میکنند؛ به عبارت دیگر، آنها سیاستهای کنونی واشنگتن را تحولی موفقیتآمیز و منحصربهفرد میدانند که باید از آن الگوبرداری شود؛ درحالیکه آنان تا به حال چنان سیاستهای انزواطلبانهای را دنبال میكردند که بیشتر نقش واشنگتن در تحولات بینالمللی را کاهش میداد. نکته جالب این است که حزب دموکرات در دوره باراک اوباما، رئیسجمهوری پیشین و پس از پیروزی بایدن در انتخابات اخیر، بر لزوم افزایش نقش آمریکا در نظم جهانی و نهادهای بینالمللی بهعنوان یک ابرقدرت بزرگ تأکید دارد؛ بااینحال آنان نیز سیاستهای انزواگرایی را پیشه میکنند. درحالیکه اتخاذ سیاستهای واقعبینانه، فرصت عقبنشینی یا حداقل تأمل، بهویژه درباره چالشهایی همچون منازعه فلسطین و اسرائیل و سایر پروندههایی که حل آن دشوار بوده، گزینه مناسبتری است. البته این همان سیاستی بود که دولت اوباما و بایدن آن را اتخاذ کرده و تلاشهای صلح را به جان کری، وزیر خارجه سپرد؛ بدون اینکه کاخ سفید مداخله یا حمایت مستقیمی از این روند داشته باشد. سپس اوباما اعلام کرد زمان آن فرا رسیده است که ایران و عربستان سعودی درباره نحوه برخورد با تلاشهای صلح به توافق برسند. با درنظرداشت نکات یادشده، به این نتیجه میرسیم که در ایالات متحده یک رویکرد کلی به وجود آمده که فراتر از مواضع حزبی است؛ این رویکرد بر لزوم عدم مداخله در درگیریهای منطقهای یا مسائل دیگری تأکید دارد که نهتنها در کوتاهمدت نفعی مستقیم برای آمریکا ندارد، بلکه تهدیدی برای واشنگتن نیز به شمار میرود. البته تنها تفاوت در این است که حزب جمهوریخواه این مسئله را تحت شعار «نخست آمریکا» قرار میدهد؛ درحالیکه حزب دموکرات این امر را در چارچوب گرایشهای انزواطلبانه و تحت عنوان جذابتری که همان شعار بازگشت به سازمانهای بینالمللی است، ابراز میکند. به باور بنده، جهان در آغاز دوره ریاستجمهوری بایدن، شاهد انزواگرایی و عدم مداخله مستقیم واشنگتن در مسائل منطقهای بسیاری خواهد بود، بدون اینکه تصمیمی برای خروج آمریکا از صحنههای مختلف بینالمللی اتخاذ شود. البته ایالاتمتحده به عنوان ابرقدرت جهانی نمیتواند اقدام به عقبنشینی فوری از صحنههای متعدد بینالمللی بکند؛ زیرا اتخاذ چنین تصمیمی، زمینه را برای تشویق و گسترش نفوذ چین و روسیه، بهویژه در مناطق تحت سیطره واشنگتن که کشورهای بزرگ برای نفوذ در آن نقاط رقابت شدیدی دارند، فراهم میکند. همچنین در این صورت ممکن است برخی کشورهای دیگر نیز بخواهند به این رقابت بپیوندند. منبع: ایندیپندنت
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.