کالبدشکافی علمی یک افسانه
آیدا خیاطنقدهی.کارشناس ارشد روانشناسی
از مخالفت با واکسن سرخجه و اوریون که حدود 20 دهه قدمت دارد، گرفته تا تردید درباره واکسن در حال آزمایش کرونا، همگی نشان میدهند در سالهای اخیر بیاعتمادی نسبت به واکسن در میان مردم دنیا رواج یافته است. ترویج چنین تفکراتی نهتنها تهدیدی برای وضعیت سلامت در شرایط کنونی دنیا است، بلکه میتواند عواقبی مانند بالارفتن نرخ ابتلا به بیماریهای لاعلاج و ریشهکنشدهای مانند فلج اطفال نیز داشته باشد. ادعاهایی که منجر به تفکرات نادرست در خصوص یافتههای علمی و واقعیتهای اثباتشده تاریخی میشوند، میتوانند مبنای تئوریهای توطئه و شبهعلم قرار گیرند. داستانهای تئوری توطئه معمولا ادعا میکنند که افراد یا سازمانهای قدرتمند بهطور مخفیانه در جهت فریب افکار عمومی فعالیت میکنند. مخالفت با واکسیناسیون و دروغپنداشتن گرمایش کره زمین، نمونههایی از تئوریهای توطئه هستند که در عین غیرمنطقیبودن، بسیار فراگیرند. تئوریهای توطئه از نظر تعاملات اجتماعی و پیامدهای بهداشت روانی حائز اهمیت فراوان هستند؛ زیرا میتوانند باعث خشم عمومی شوند، مشارکت مردم در مسائل اجتماعی و سیاسی را کاهش دهند یا درماندگی آموختهشده و رفتار منفعلانه را القا کنند. متأسفانه مطالعات نشان میدهند همهگیرشدن این باورها به آسانی امکانپذیر است. اما عوامل مؤثر در مقبولیت تئوریهای توطئه چیست؟ چگونه میتوان تئوری توطئه را از واقعیت تشخیص داد؟ چگونه میشود از همهگیرشدن آن پیشگیری کرد؟ و چه اقداماتی میتوانند در کاهش آسیبهای این پدیده مؤثر باشند؟ توطئه یعنی تبانی گروهی از افراد بانفوذ برای رسیدن به اهداف بدخواهانه، اما تئوری توطئه به معنای ادعای انجام وقایع مهم اجتماعی، سیاسی و علمی توسط توطئههای پنهانی است. تفاوت «توطئهای که در واقعیت صورت گرفته» با «تئوری توطئه» در این است که توطئه واقعی بر اساس علتهای واقعی صورت میگیرد، اما تئوری توطئه به طرح ادعاهایی میپردازد که درست یا نادرستبودنشان نامشخص است، از روی حدس و گمان بیان میشوند و اساسا امکان اثبات این ادعاها وجود ندارد. از اصطلاحات دیگری که در مباحث مربوط به بررسی تئوری توطئه به آنها پرداخته میشود، میتوان از باور توطئه (به معنای اعتقادداشتن به یک یا چند تئوری توطئه) و ذهنیت توطئه (در اشاره به طرز فکری که گرایش به باور توطئه را نشان میدهد) نام برد. شایان توجه است افرادی که قبلا به یک یا چند تئوری توطئه باور داشتهاند، با احتمال بیشتری میتوانند به سایر نظرات توطئه نیز باور پیدا کنند. ویژگیهای تئوری توطئه - تئوری توطئه بر یک جهانبینی انعطافناپذیر استوار است که میگوید هیچچیز در این دنیا اتفاقی نیست، هیچچیز آنطور که به نظر میرسد نیست، همهچیز با هم مرتبط است و تئوری توطئه از کوچکترین اتفاقات روزمره بهعنوان شاهدی برای اثبات ادعا استفاده میکند و عوامل بیربط را به هم ربط میدهد. - تئوریهای توطئه عموما همراستا هستند و اغلب اجزای یک «اَبَرتئوری توطئه» درباره کل جامعه انسانی را تشکیل میدهند. آنها در ظاهر پدیدههای متفاوتی را توضیح میدهند، اما در واقع ریشه در طرز فکر واحدی دارند؛ مانند تئوریهای توطئه علیه واکسن و شایعات مربوط به همهگیری عمدی ویروس کرونا که ظاهرا ارتباطی با هم ندارند، اما همگی از یک تئوری بزرگ علیه بشریت منشعب میشوند. - تئوری توطئه از یک منطق دوقطبی سیاه-سفید (صفر و یک) پیروی میکند که جامعه را به دو قسمت خوب و بد تقسیم میکند و حد وسطی برای آن قائل نیست. - تئوری توطئه در مقابل استدلالهای منطقی مقاومت میکند؛ زیرا فقط اطلاعاتی که با تئوری همراستا هستند مورد توجه و تحلیل قرار میگیرند و آنها که متضاد با اهداف تئوری باشند، به سادگی نادیده گرفته میشوند. باور به تئوری توطئه و ویژگیهای فردی پژوهشها نشان میدهند خصوصیات افرادی را که به توطئه باور دارند، میتوان در دو گروه ویژگیهای شخصیتی و تفاوتهای نگرشی بیان کرد: ویژگیهای شخصیتی: عزتنفس اندک، پایینبودن میزان مقبولیت فرد در اجتماع و کمبود مسئولیتپذیری. تفاوت در نگرش افراد معتقد به تئوریهای توطئه در مقایسه با سایرین: احساس ناتوانی یا نداشتن قدرت، احساس عدم کنترل بر زندگی شخصی، فقدان اعتماد به دیگر مردم و مسئولان و تمایل به بینظمی و درعینحال اعتقاد به استبداد. با این همه، ویژگیهای فردی مذکور همبستگی اندکی با باور به تئوریهای توطئه دارند و داشتن چنین ویژگیهایی الزاما به معنای باور به توطئه نیستند، بلکه آنچه در این میان حائز اهمیت است، قضاوت شخصی افراد است که به مقدار زیادی به جهانبینی فرد و عوامل محیطی بستگی دارد. از طرفی نظریههای توطئه عمدتا مرموز و گمراهکننده هستند. در نتیجه همراهبودن یکی از ویژگیهای فردی ذکرشده با جهانبینی و قضاوت سوگیرانه درباره باورهای مرموز، باعث میشود شخص تئوری توطئه را باور کند. باور به توطئه و آموزش تحقیقات نشان دادهاند که «آموزش» به خاطر تغییرات شناختی، هیجانی و اجتماعی پیچیدهای که در سیستم فکری افراد ایجاد میکند، تأثیر بسزایی در کاهش باور به تئوریهای توطئه دارد؛ بهطوریکه افراد دارای تحصیلات بالا، کمتر فریب تئوریهای توطئه را میخورند. آموزش با پیچیدگیهای شناختی در مغز انسان همراه است؛ به این صورت که آموزش بیشتر باعث توسعهیافتن تواناییهای افراد در تشخیص نکات ظریف هنگام قضاوتهای شخصی و تمایل به تأمل و تفکر آگاهانه میشود. از طرفی افراد دارای پیچیدگی شناختی، شانس بیشتری برای دستیابی به تحصیلات عالی دارند. این دو عنصر، یعنی تحولات پیچیده شناختی و تحصیلات بالا، بهطور تعاملی بر کاهش باور به توطئه مؤثرند. به عبارتی میتوان گفت کسانی که آموزش کمتر یا پیچیدگی شناختی کمتری دارند، توضیحات سرراست و قطعی را برای وقایع پیچیده به سادگی قبول میکنند؛ اما کسانی که پیچیدگی شناختی بیشتری دارند، به دنبال راهحلهای عمیقتر و با قطعیت کمتر میگردند. به دیگر سخن، سادهسازی واقعیت و دوریکردن از توضیحات پیچیدهای که فهمیدنشان سخت است، باعث باور به تئوریهای توطئهای میشود که برای هر پدیده پیچیدهای توضیح ساده و مبرهنی دارند. چرا تئوریهای توطئه مهم هستند؟ شاید در نگاه اول، این مسئله که کسی به تختبودن زمین اعتقاد دارد یا برای ویروس کرونا فرکانس خاصی قائل است، مسئله چندان مهمی به شمار نیاید. خب چه اشکالی دارد هرکسی میتواند در تفکرات خود به هر آنچه درست میپندارد، معتقد باشد. اما این تنها ظاهر ماجراست. در واقع تئوریهای توطئه نیازمند توجه روانشناختی، جامعهشناختی و علمی هستند. پژوهشهای صورتگرفته از سوی دانشمندان چهار مورد مهم را بیان میکند که نشاندهنده ضرورت توجه به باورهای توطئه است: - تئوریهای توطئه از این جهت حائز اهمیت هستند که بهطور مستقیم سلامتی، روابط بینفردی و ایمنی افراد را تهدید میکنند؛ مثل باورهای غلط درباره واکسیناسیون کودکان یا تکذیب وجود ویروس کرونا. - تئورهای توطئه و مضرات آنها جهانشمول هستند و در همه زمانها، فرهنگها و جوامع مختلف انسانی، توان رشد و فریب افکار عمومی را دارند. - باور به آنها باعث گسترش هیجانات منفی بهجای تفکر عقلانی میشود که در نهایت علاوه بر سلامت جسمی، بهداشت روانی جامعه را نیز تهدید میکند. - علاوه بر موارد ذکرشده، باور به تئوریهای توطئه میتواند تبعات سنگین اجتماعی نیز داشته باشد؛ چراکه وجود این باورها میتواند باعث انگیزش اجتماعی در جهت بروز اختلافات و درگیریهای بینگروهی شود. آیا تئوری توطئه مخصوص بازندههاست؟ پژوهشها نشان میدهد در موقعیتهایی مثل ازدستدادن قدرت، احتمال اینکه «بازندگان» به تئوریهای توطئه متوسل شوند، بالاتر است. عموما در هر بازی بازندگان بیشتر از برندگان تصور میکنند تقلبی رخ داده است؛ یعنی بازندگان معمولا بیشتر از برندگان وجود توطئه یا دسیسه را تصور میکنند؛ از اینرو احتمال باور به تئوری توطئه در میان «بازندگان» بیشتر است. یافتههای پژوهشگران نشان میدهد باورهای توطئه توسط گروههای آسیبپذیر برای مدیریت خطرات احتمالی مورد استفاده قرار میگیرد و باعث میشود تا اقشار تحت فشار یا آسیبپذیر جامعه در مقابل آسیبهای احتمالی دنبال راه چاره باشند تا بهتر بتوانند از خود محافظت کنند. از دیدگاه شناختی، تئوری توطئه نوعی درک تهدید است و از آنجایی که ترس، شکست و محرومیت بزرگترین نیروی محرکه بازندههاست، بنابراین تئوریهای توطئه برای این قشر باورپذیرتر هستند. تئوریهای توطئه چگونه گسترش مییابند؟ جدیدترین پژوهشها در سال ۲۰۱۸ نشان میدهد «خشم» از مهمترین عوامل مؤثر در همهگیرشدن یک تئوری توطئه است. هنگامی که خشم عمومی نسبت به یک موضوع خاص، با یک ایده توطئه همراه میشود، بیش از هر چیز میتواند به همهگیرشدن تئوری توطئه کمک کند؛ زیرا تئوریهای توطئه گاهی به انسانها کمک میکنند تا تفکرات و اعمال صاحبان قدرت را درباره وقایع مهم به چالش بکشند یا خود بهعنوان یک ابزار روانشناختی برای مقابله با آسیبهای جمعی مورد استفاده قرار گیرند. تأثیر اینترنت بر گسترش تئوریهای توطئه برخلاف تصور عموم، اینترنت تنها بر سرعت شایعشدن اخبار مربوط به توطئه مؤثر است، اما تأثیری بر افزایش باور به توطئه ندارد. یکی از شواهد نشاندهنده عدم تأثیر اینترنت بر گسترش باورهای توطئه، میزان بازدید از سایتهای مربوط به تئوریهای توطئه است که مقدار آنها در مقایسه با سایر وبسایتها بسیار کمتر گزارش شده است. با وجود سایتهای متعدد مربوط به باورهای توطئه، تنها کسانی به بازدید و مطالعه این سایتها میپردازند که پیشزمینه ذهنی و علاقه قبلی به مطالب مربوطه داشته باشند. بنابراین این تصور که مردم به خاطر وجود اینترنت و ارائه آزادانه اطلاعات، تمایل بیشتری به باورهای توطئه دارند، تصور اشتباهی است. با این وجود نقش اینترنت در تشکیل گروههای آنلاین افراطی غیرقابلانکار است. حضور در این گروهها، برای کسانی که پیشزمینه ذهنی درباره باور به توطئه داشته باشند و بهاشتراکگذاشتن احساسات و تفکرات خود در مورد عقایدشان، باعث تشدید باورهای توطئه و رفتارهای افراطی پیروان توطئه میشود. میتوان گفت سینما و موسیقی، بیش از اینترنت، در اشاعه تفکر توطئه نقش دارند. مطالعات نشان میدهند که ژانر موسوم به «سینمای توطئه» میتواند موجب افزایش باور به تئوریهای توطئه شود. تئوریهای توطئه از طریق موسیقی نیز نشر مییابند. برای مثال سبکی از موسیقی به نام white power به اشاعه تفکرات نژادپرستانه و قربانیشدن سفیدپوستها به دست توطئههای بینفرهنگی میپردازند. مطالعهای که در سال ۲۰۱۱ انجام شد، نشان داد که گسترش تفکرات توطئه توسط موسیقی علاوه بر سبک و اشعار مورد استفاده در موزیک، از طریق مصاحبههای هنرمندانی که دارای باورهای توطئه هستند نیز صورت میگیرد. چگونه میتوان با گسترش تئوریهای توطئه مقابله کرد؟ علاوه بر افزایش آگاهی و آموزش تفکر انتقادی که به کاهش باورهای توطئه کمک میکند، پژوهشهای انجامشده در این زمینه، سه روش متفاوت را در برخورد با افرادی که دارای تفکر توطئه هستند، پیشنهاد میکنند. این روشها و میزان اثربخشی آنها به این شرح است: برخورد عقلانی و استدلال در مقابل افرادی که باورهای توطئه دارند، تمسخر و تحقیر تئوریهای توطئه و اظهار همدلی و همدردی با کسانی که ذهنیت توطئه دارند. برخورد عقلانی با پرداختن به ارتباط منطقی بین عناصر تشکیلدهنده توطئه و آشکارکردن نقص منطقی تئوریهای توطئه به تحلیل منطقی تفکرات توطئه کمک میکند. این رویکرد در صورتی مؤثر است که چیزی فراتر از ارائه اطلاعات باشد و به ایجاد چالش در ذهن کسانی که باورهای توطئه دارند، بپردازد تا از این طریق به کاهش باورهای توطئه منجر شود. در رویکرد مبتنی بر تمسخر، کمبود مطالعه و آگاهی افرادی که به توطئه باور دارند، هدف نقد و تمسخر قرار میگیرد. مورد انتقاد قراردادن آگاهی و مطالعه کسانی که باورهای قوی به تئوری توطئه دارند، باعث ایجاد ناهماهنگی شناختی و ایجاد چالش در نحوه تفکر آنها شده و در نتیجه به اصلاح باورهای توطئه توسط این افراد خواهد انجامید. در برخی مطالعات استراتژی همدلانه با کسانی که باورهای توطئه دارند نیز در جهت کاهش باور به توطئه مؤثر نشان داده شده است. همانطور که اشاره شد، افرادی که در معرض آسیبهای اجتماعی قرار دارند، دارای پیشزمینه بیشتری در جهت باور به تئوریهای توطئه هستند؛ از اینرو در رویکرد همدلانه بهجای نقد محتوای باورهای توطئه یا اشخاص باورمند به آنها، صرفا به اظهار همدلی با کسانی پرداخته میشود که دچار آسیبها و شکستهای اجتماعی شدهاند و این آسیبها در باور آنها به تئوری توطئه مؤثر بوده است. در هر حال هرکدام از روشهای ذکرشده برای مقابله با تفکرات توطئه دارای اعتبار پژوهشی هستند و میتوانند در موارد مختلف مورد استفاده قرار گرفته و مؤثر واقع شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.