چه چیز موجب بهوجودآمدن یک بزهکار میشود؟
ترجمه: خسرو کلانتری
رویکرد ما با موضوع بزهکاری و مجازات امری است بسیار سیاسی. این معمولا به این اعتقاد ما خلاصه میشود که در تصمیم به مناسببودن مجازات با بزهِ تا چه حد شرایط خاص زندگی فرد باید به حساب آید. اما دادرسی کیفری سپهری خالی از شواهد نیست. «تِری مُفیت»، دانشمند علوم رفتاری در کالج کینگز لندن، زندگی حرفهای خود را صرف کوشش در یافتن ریشههای رفتار بزهکارانه کرده است. او اکنون بهوسیله تصویربرداری از مغز و علم ژنتیک شواهدی یافته است در تأیید نظر خود مبنیبر اینکه عموما دو گروه از مردم به ارتکاب بزه روی میآورند، هرکدام با دلیلی جداگانه برای رفتارشان و چشماندازی متفاوت از اصلاحشان. در ادامه گفتوگوی «دَن جونز»، خبرنگار آزاد مقیم بریتانیا، با «تِری مُفیت» را میخوانیم. بحث «طبیعتـپرورش» بر نظرات مربوط به رفتار بزهکارانه تأثیر میگذارد؟ تفکر ما درباره ریشههای رفتار جامعهستیز نوسانی پاندولی را میان قائلشدن نقش مرکزی برای طبیعت یا پرورش طی کرده است. «جان لاک» فیلسوف در اواخر سده 17 پرورش را در مرکز قرار داد، با این استدلال که ما همانند لوحی پاک به دنیا میآییم و تمام رفتار خود، ازجمله رفتار بد را میآموزیم. سپس در سده 19 «ریچارد لومبرُسو»، مؤسس جرمشناسی، اظهار کرد افراد بد اینگونه زاده شدهاند و میتوان آنان را ازطریق شکل چشم، گوش، دندان و ابرو شناخت. در دهه 1960، پس از آنکه «جان واتسون» و «بی.اِف اسکینِر» علم رفتارشناسی را بهوجود آوردند، پاندول بهسوی طبیعت بازگشته بود. در دهههای 1980 و 1990 همهچیز تغییر کرد و بحث بالا گرفت. دانشمندان شروع به گزارش مطالعاتی درباره هزاران دوقلو و فرزندخواندههای ثبتشده در اسکاندیناوی کردند که ظاهرا به انتقال ژنتیک رفتار بزهکارانه از پدر و مادر به فرزند اشاره داشت. این مانند ریختن نفت بر آتش بود و بحث طبیعتـپرورش شدت گرفت. اما این مطالعات همچنین نشان دادند که بیش از نیمی از اشکال گوناگونِ رفتار جامعهستیزانه و بزهکارانه با ژنتیک قابل توضیح نبودند و برخی از اولین شواهد واقعا قاطع انتقال اجتماعی بزه درخانواده را ارائه دادند. ازآنپس تقریبا همه پذیرفتهاند که طبیعت و پرورش هردو در بزه دخالت دارند. ولی بهنظر میآید چیزی کم داشتهاند. میتوانید آن را توضیح دهید؟ در اوایل دهه 1990 جرمشناسان میدانستند که رفتار جامعهستیزانه جنسیت مرد در نوجوانان متمرکز بود: آنگاه که در نموداری بزه را در برابر سن ترسیم کنید منحنی بزهی حاصل میشود که نقطه اوج آن بین سنین 16 و 20 است و بهسوی سنین 30 و 40 بهتدریج کاهش مییابد. آنان نیز میدانستند که کمتر از 10 درصد مردان بیش از 50 درصد بزه را مرتکب میشوند. در 1993 من فرضیهای منتشر کردم مبنیبر اینکه اوج منحنی بزه دو گروه مختلف بزهکار هریک با علتی متفاوت رفتار بزهکارانه را پوشش میدهد. من یک گروه را «خلافکارانِ مستمر در طولِ زندگی» نامیدم. اینها افرادیاند که رفتار جامعهستیزی شدید و بیشتر اوقات خشونتآمیزی ابراز میدارند که در اوایل کودکی آغاز میشود و در سراسر نوجوانی ادامه مییابد. نظر من این بود که اینان اقلیتی کمتر از 10 درصدی را تشکیل میدهند و در آنان عوامل زیستشناختی همراه با دوران کودکیِ بد نقشی مهم ایفا میکند. گروه دیگر که من آن را «خلافکاران محدود به دوران نوجوانی» نامیدهام، در حدود 18سالگی سطح مشابهی از رفتار جامعهستیزی ابراز میدارند، ولی در سنین بالاتر آن رفتار را کنار میگذارند. بهنظر من زیستشناسی بخشی از مورد این گروه را تشکیل نمیداد. از نظر من این گروه عمومیت داشت، درحالیکه نوجوانان (13 تا 19 ساله) که کلا از خلافکاری پرهیز میکنند، بسیار نادر بودند. چنین نظری را چگونه میآزمایید؟ باید افراد را سالها زیر نظر بگیرید تا استمرار در طول زندگی و بزهکاری محدود به نوجوانی را در آنان تشخیص دهید. بهطور ایدئال از تولد تا 50سالگی و در طول این سالها رفتار جامعهستیزانه آنان را بسنجید. ما توانستهایم در مطالعه «دانِدین کُهورت» این کار را انجام دهیم. این مطالعه هزار نفر از زلاند نو را از تولد 73/1972 تا اکنون که در سنین بالای 50 هستند، زیرنظر داشته است. در چند سال گذشته ما تصویربرداری از مغز و تکنیکهای نوین آنالیز کلیتِ ژنوم را بهکار گرفتهایم تا عمیقتر به درون زیستشناسی بزه نگاه کنیم. از مطالعه مغز چه بهدست آوردهاید؟ زمانیکه پارسال از مغز اعضای گروه مطالعه «دانِدین» تصویربرداری کردیم، دریافتیم که بیشتر افرادِ خطاکار مغزی غیرعادی نداشتند. اما کسانی که رفتار جامعهستیزیشان در دوران کودکی آغاز شد و تا نوجوانی ادامه یافت -گروه «خلافکارانِ مستمر در طول زندگی»- در برخی نواحی کورتِکس ماده خاکستری کمتری نشان میدادند، امری که بیشتر آن در گذشته با رفتار جامعهستیزانه در طول درگیریشان با رفتار هدفمند، تنظیم احساسات و انگیزهها مرتبط دانسته میشد. آیا میگویید این افراد با مغزهایی متفاوت زاده شدهاند؟ مشکل است بتوان گفت. اگر تصویربرداری را زمانی انجام داده بودیم که آنها کودکانی کوچک بودند، میتوانستیم بگوییم که آیا غیرعادیبودن ساختار مغزی آنها قبل از دوران بزهکاریشان وجود میداشته اما در آن زمان این فناوری موجود نبود. تصویربرداریهای بعدی از کودکانی با رفتاری بیرحمانه یا بیاحساس -کودکانی که ظاهرا بدون احساس پشیمانی کودکان دیگر را میآزارند- نشاندهنده نابهنجاری مشابهی است با آنچه ما یافتهایم. پس امکان دارد چنین ساختار مغزی نابهنجاری همواره وجود داشته است. خلافکاران مستمر در تحقیق ما نیز معمولا دوران کودکیای داشتهاند که میتوانسته تکامل مغز آنان را تغییر دهد. این امر تصویر را گلآلود میکند. در مورد ژنتیک و بزهکاری چه یافتهاید؟ در دهه گذشته فناوری نوینی ایجاد شده که اجازه میدهد همزمان هزاران گوناگونی ژنتیک را در سراسر کلیت ژنوم فرد مورد دید قرار دهیم و نشانگران ژنتیکی را با رفتارهای خاص مرتبط کنیم. مشکل است این کار را مستقیما درباره بزهکاری انجام داد زیرا به نمونه عظیمی چندصدهزارنفری نیاز دارید که بتوان میان خلافکاران مستمر در طول زندگی و خلافکاران محدود دوران نوجوانی تقسیم کنید. نمیتوانید صرفا از افراد درباره رفتارشان در اوایل زندگی سؤال کنید چه حافظه آنان بسیار غیرقابل اطمینان است. تحقیقی درازمدت که این تعداد افراد را دربرگرفته باشد، وجود ندارد. پس ما به اقداماتی دیگر متوسل شدهایم، مانند دستاورد آموزشی که با بزهکاری مرتبط شده است و بیشتر مردم میتوانند با ثبتنام در خدماتی مانند «23andMe» یا انسِستری.دات.کام گزارش دهند و گزارش میدهند. ما اینگونه دادههای ژنومیِ گمنام را به کار بردهایم تا آنچه را ایجاد کنیم که «امتیازهای چندژنی برای دستاوردهای آموزشی» نامیده میشود که بسیاری نشانگرهای ژنتیک را که میدانیم موفقیت فرد در آموزش را پیشبینی میکنند، جمع میکند. ما در تحقیقات «دانِدین» خود دریافتیم که افرادی با رفتاری جامعهستیز که در کودکی آغاز شده تا نوجوانی ادامه یافته امتیاز چندژنی کمی دارند -اما درست مانند تحقیق تصویربرداری از مغز، این خلافکارانِ مستمر نیز دوران کودکی بدی را گذراندهاند. آیا امکان دارد اینگونه ژنها بر رفتار بزهکارانه تأثیر بگذارند؟ بیشتر کسانی که در دستاورد آموزشی امتیاز ژنتیکی پایینی دارند، در طول زندگی با پرهیز در نبردند. ما نیز نشان دادهایم که آنها در دوران نوپایی با تأخیر زبان میگشایند، بهخوبی از زبان استفاده نمیکنند، خواندن را به سختی یاد میگیرند، با تمرکز و کنترل افکارشان مشکل دارند و وقایع و ارقام را بهسختی به یاد میآورند. ازاینرو مدرسه برای آنها تجربهای نومیدکننده و تحقیرآمیز است و در اولین فرصت آن را ترک میکنند. اگر با فرارسیدن زمان جستوجوی کار مدرک تحصیلی نداشته باشند، رویآوردن به بزهکاری میتواند بهترین گزینه آنها باشد. اگر در بزهکاری خوب باشید اتکایِ به نفسی بسیار بیشتر از آنچه مدرسه ارائه میدهد، بهدست میآورید. آیا زندگی بزهکاری سرنوشت برخی افراد است؟ نه. افراد خوب میشوند تا وقتی پدر و مادری خوب داشته باشند که فرزندداری گرم، حساس و پرانگیزه ارائه دهند، با انضباطی زیاد، محبتآمیز و منسجم، بهعلاوه منابع لازم برای تکامل کودک، مانند غذای مقوی و تشویق در مدرسه. ولی دوران کودکی بسیار خوب میتواند کمیاب باشد. محرومیت، سوءاستفاده و بیتوجهی به آسیبپذیری شخصیِ کودک اجازه میدهد تا به رفتار جامعهستیزانه و بزهکارانه منجر شود. اگر یک اقلیت کوچک مردم از نظر زیستشناسی مستعد رفتار جامعهستیزانه هستند، چرا خطاکاری در نوجوانی امری چنین عادی است؟ نوجوانی دورانی پیچیده است. بسیاری از نوجوانان احساس میکنند که باید به خود و دیگر «بچهها» ثابت کنند که دیگر کوچولو نیستند و برای این کار چه راهی بهتر از اینکه به چند بزه پرخطر دست بزنند؟ اما بیشتر مردم واقعا نمیخواهند همواره در نگرانی زندگی کنند و به مجرد ورود به دوران بزرگسالی، شیوه زندگی خطاکاری برای آنان بسیاری از جذابیت خود را از دست میدهد. برای افراد جوانی که قبل از دوران نوجوانی (قبل از 13 تا 19 سالگی) از روابط گرم خانوادگی، نمرات خوب درسی و ذهنی آزاد برخوردار بودهاند اینکه بیدار شوند و خطاکاری را پشتسر بگذارند، امری آسان است -اگر برای خود پرونده بزهکاری ایجاد نکرده باشند. نوجوانان نادری را که هیچگاه تجاوزگری نمیکنند، چگونه توضیح میدهید؟ من ابتدا میاندیشیدم که بزهکاری امری چنان عادی است که در نوجوانانی (13 تا 19 سال) که از ارتکاب به آن پرهیز میکردند، باید چیزی غیرعادی وجود داشته باشد، چیزی که آنها را از همسالان خود جدا میکند. شاید آنان از محبوبیت بهرمند نبودند، بسیار خجول بودند، بسیار مضطرب بودند یا به گروه مذهبیِ بسیار سختگیری تعلق داشتند. در اینجا ایدههای من در برابر آزمایش زمان چندان موفق نبودند، زیرا این عوامل در مورد بسیاری از پرهیزگران صدق نمیکنند. من بهطور جدی حدی را که جوانان محبوب، سالم و خوشحال صرفا از زیرپاگذاردن قانون پرهیز میکنند، دستکم گرفته بودم. شاید در گذشته این احتمال که پرهیزگران از طردشدههای جامعه باشند، بیشتر بود. اما فرهنگ نوجوانی به ترتیبی تغییر کرده است. آیا نظام دستگاه کیفری نظرات شما را بهکار گرفته است؟ فاصله میان برج شیشهای و سیاستگذاری مسیری طولانی است. باوجوداین، در اسناد سیاستی به نظریه من اشاره شده، ازجمله در «راهبرد مدرن جلوگیری از بزهکاری، 2016» از وزارت کشور بریتانیا و نیز در چندین گزارش شورای پژوهش ملی به دولتهای ایالات متحده. این گزارشها، همخوان با پژوهشهای من، بر نیاز به جداسازی میان خطاکارانی معدود با پیشینهای نامطلوب و پیشآگهیای خفیف و خطاکارانی بسیار با پیشینهای عادی و پیشآگهیای بهتر تأکید میکنند. تا 2007 در بریتانیا سیاستی جاری بود به نام «بزهها همه به دادگاه آورده میشوند» بدینمعنی که افراد پلیس دستور داشتند هر نوجوان خلافکاری را که میدیدند، دستگیر کنند و تقریبا همه آنها را با تعیین اتهام به دادگاه بفرستند. امروز سیاست انتظامات پلیسی بهطور اساسی تغییر کرده است و مأموران پلیس در بریتانیا دارای این اختیار هستند که از فرستادن بسیاری از نوجوانان خلافکار به دادگاه و زندان اجتناب کنند؛ امری که به افراد جوان کمک میکند تا پرونده بزهکاری نداشته باشند؛ امری که به اصلاح آنان و یافتن اشتغالشان کمک میکند. تنها گروه کوچکی است که نیاز دارد تا قانون بهطورکامل دربارهاش اعمال شود؛ این پیامی است که اجرای قانون دریافت کرده است. آیا این بدین معنی است که باید این افراد تا حد امکان در زندان نگه داشته شوند؟ این مهمترین پرسش است. درحالحاضر، این معمولا کاری است که باید برای حفاظت از عموم صورت گیرد. اما دانشمندان بههیچوجه نیرویی که ما صرف سرمایهگذاری در ساختمان زندان کردهایم، صرف ایجاد معالجه و پروتکلهای توانبخشی افراد جامعهستیز نکردهاند و تنها اقداماتی ناچیز در جهت ایجاد برنامههای پیشگیرانه مؤثر صورت گرفته است. تحقیقات ما نشان میدهد که مسیر بزهکاری مستمر از اوایل کودکی آغاز میشود و این زمانی است که باید با مداخله در مدرسه و زندگی خانوادگی با آن برخورد کرد. اقداماتی پیرامون برنامههای پیشگیرانه جریان دارد ولی این تنها اوایل کار است. آیا علم واقعا میتواند نحوه رویکرد جامعه با بزهکاری و بزهکاران را تغییر دهد؟ تنها شواهد نیستند که سیاست را تعیین میکنند. رأیدهندگان با دقت سیاست بزهکاری را در نظر دارند، ازاینرو دولتها برمبنای لیبرال یا محافظهکاربودن رأیدهندگان سیاستهای بزهکاری ملایم یا تنبیهی را برمیگزینند. باوجوداین، هرازچندگاهی، افکار عمومی در واکنش به یک واقعه چشمگیر تغییر موضع میدهد و این امر محرک تغییر است. هماکنون این تلاشِ به پیشِ پیرامون رفرم سیاستی را در جریان تظاهرات «زندگی سیاهان اهمیت دارد» شاهدیم. NewScientist, 11Jul. 2020
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.