امنیت ملی یا منافع ملی؟
علیرضا غریبدوست
ترور ناجوانمردانه شهید فخریزاده از برجستهترین دانشمندان هستهای کشور موجی از واکنشها را در داخل موجب شد. این رفتار رذیلانه دشمن خارجی -منصرف از اینکه افراد وابستگی به چه جریان و طیف فکری و سیاسیای داشته باشند- از سوی همه طبقات جامعه محکوم شده است. در این میان دو گروه با دو رویکرد متفاوت خواهان برخورد با موضوع ترور شهید فخریزاده هستند. یک گروه معتقدند ازآنجاییکه حفظ اقتدار و امنیت ملی کشور در برابر متجاوز، امری بایسته و ضروری است، باید پاسخی قاطع و بازدارنده به دشمن داده شود تا متوجه هزینه خرابکاریها و اقدامات رذیلانه خود شود و از تکرار آن احتراز کند، مثلا هدفقراردادن «بندر حیفا» یا حتی «تلآویو» را با بهرهگیری از توان موشکی کشور پیشنهاد و تجویز میکنند؛ مانند واکنشی که ایران در برابر ترور حاج قاسم سلیمانی نشان داد. اما گروهی دیگر با تأکید و تکیه بر لزوم حفظ منافع ملی با توجه به روزهای پایانی دولت ترامپ و همینطور احتمال جدی بازگشت آمریکا به برجام و ضرورت توجه به منافع ملی حاصل از آن در بلندمدت، با واکنش نظامی در این حد مخالفت کرده و راهکار دیپلماتیک و حقوقی و تعقیب بینالمللی مرتکبان و آمران این جنایت را همراه با جلب نظر دیگر کشورها و سازمانهای بینالمللی پیشنهاد میکنند. هر دو طرف استدلالهای قابل توجهی دارند. پاسخندادن به رفتار رذیلانه دشمن خارجی میتواند به ضعف و ناتوانی در دفاع از خود برداشت و تلقی شود و برخورد نظامی سخت نیز بیشک روند بازگشت آمریکا به برجام را کندتر و چهبسا دورتر خواهد کرد. برای پاسخ به این سؤال که در برابر رفتار دشمن خارجی که اینگونه گستاخانه و در داخل سرزمین ما اقدام به ترور میکند، چه باید کرد، بایسته است ابتدا مفاهیم «امنیت ملی» و «منافع ملی» را مورد توجه قرار داد.
«رابرت ماندل»، نویسنده کتاب «چهره متغیر امنیت ملی»، میگوید «... امنیت ملی شامل پیگیری غیرمادی و مادی ایمنی است و از مسئولیتهای اصلی حکومتهای ملی است تا مانع از تهدیدات مستقیم خارجی، نسبت به بقای رژیمها، نظام شهروندی و شیوه زندگی شهروندان خود شوند...». به بیان دیگر یکی از ملزومات حفاظت از امنیت ملی، اقدام نظامی است؛ اما تنها ابزار منحصر تأمین امنیت ملی کشورها نیست. والتر لیپمن (1889 - 1974) که او را از شارحان مفهوم «جنگ سرد» میشمارند نیز بر این باور است که یک ملت زمانی بدون استفاده از قدرت نظامی امنیت دارد که در صورت اجتناب از جنگ، در معرض ازبینرفتن ارزشهای بنیادین اجتماعی خود قرار داشته باشد و با ورود به جنگ و پیروزی در برابر دشمن خارجی، ارزشهای بنیادین خود را حفاظت کند. منافع ملی، مجموعه عوایدی است که در نتیجه عدم حصول آنها، یا موجودیت یک کشور به مخاطره میافتد یا اقتدار و اعتبار ملی آن کاهش مییابد. منافع ملی در سه سطح قابل تبیین است: «منافع ملی حیاتی» که در صورت فقدان آنها نابودی یک کشور را منجر میشود، «منافع ملی استراتژیک» که در صورت تأمیننشدن، قدرت و اعتبار ملی یک کشور افول میکند و «منافع ملی تکمیلی» که در صورت تحقق، برای ارتقای جایگاه کشور در میان دیگر کشورها و رقیبان منطقهای و جهانی امتیاز ویژه به وجود میآورد. اما آیا منافع ملی ما در واکنش نظامی به جنایت صورتگرفته تأمین نمیشود؟ آیا در صورت چنین اقدامی، در فرض بازگشت آمریکا به برجام، وجهه مقتدرانهتری از ایران برای طرف مقابل به نمایش نمیگذارد؟ آیا الزاما منافع ملی ما در گرو خویشتنداری در برابر این اقدام و اینگونه اقدامات رذیلانه است؟ نگارنده این سطور با نگاهی گذرا به دو مفهوم مورد اشاره، بر این باور است که گرچه ترور «شهید فخریزاده» غرور ملی ایرانیان را مخدوش کرده و در این وانفسای شیوع ویروس کرونا و فشارهای اقتصادی و چالشهای درونی در سیاست داخلی، زخمی بر زخمهای این ملت افزوده است، اما با ترور این دانشمند، «ارزشهای بنیادین» ملی به مخاطره نیفتاده و راه و دانش و تخصص او و میراث او برای کشور ماندگار خواهد بود. گرچه شاید بتوان این ترور را ناشی از ضعف در سیستم امنیتی و دفاعی قلمداد کرد، اما در جنگ، حلوا و شیرینی پخش نمیکنند. ما به اسرائیل بهصورت غیرمستقیم ضربه میزنیم و او هم به ما ضربه میزند. وارد ماهیت و چرایی این خصومت ریشهدار و عمیق نمیشوم که در این یادداشت کوتاه امکان پرداختن به آن نیست، اما با مرور اتفاقاتی که پیش از انعقاد برجام افتاد و تلاشهای پیدرپی اسرائیل و بسیاری از کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، مشخص میشود آنچه به دشمن خارجی بیش از هر چیزی ضربه میزند، سیاست تنشزدایی میان ایران با غرب است. بههیچعنوان مطلوب برخی کشورهای همسایه و منطقه نیست که ایران به جایگاه و اعتبار جهانی خود بازگردد و بتواند با جهان مبتنی بر احترام متقابل همکاری کند؛ چراکه در بلندمدت، آنها نهتنها جایگاه کنونی خود را از دست خواهند داد بلکه بهدلیل فقدان منابع قابل رقابت و وجود نقطهضعف جدیِ گستره سرزمینی و جمعیت، از گردونه رقابت با ایران کنار خواهند رفت و این مطلوب آنها نیست. به باورم برخی کشورهای منطقه و اسرائیل لحظهشماری میکنند که ایران واکنشی نظامی علیه آنان انجام دهد تا با ارجاع امر به مراجع بینالمللی و جلب اجماع جهانی، فرایند بازگشت آمریکا به برجام را منتفی کنند. با این وصف با توجه به اینکه جنبه ایجابی امنیت ملی بیشتر در راستای منافع ملی تلقی میشود تا جنبه سلبی آن، به نظر میرسد عدم واکنش نظامی صریح به دشمن خارجی در این موقعیت، نهتنها در راستای حفظ منافع ملی است که در راستای حفظ امنیت ملی نیز قابل تبیین است. این درحالی است که راهکارهای گسترده حقوقی، دیپلماسی و سیاسی برای پاسخدادن به این رفتار وحشیانه همچنان باقی است و اتفاقا میتواند ابزار چانهزنی قدرتمندی در اختیار ایران قرار دهد که در مذاکرات آتی با استناد به آن، ضرورت حفظ توان نظامی ملی را در برابر تهدید دائمی خارجی به طرف مقابل مؤکدا متذکر شوند و پافشاری کنند. یادمان باشد به فاصله بسیار کوتاهی از حادثه کشتهشدن زائران ایرانی حج، جایگاه عربستان سعودی از متهم بیکفایتی در مدیریت حج که باید به ما پاسخگو باشد، به مظلوم و ستمدیدهای که سفارتخانه و کنسولگریاش را به آتش کشیدهاند، تغییر کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.