در رثای «پرویز پورحسینی»
صدایش هنوز در گوشم میپیچد
مجید موثقی: مدتی است صبحهای زود مشغول رصد رسانهای در واحد رسانه دانشگاه زوریخ هستم. برعكس خیلیها كه معمولا ساعت هشت صبح سر کار هستند، کار من بعضی روزها در این ساعت تمام میشود؛ البته این کلاسها تا چندی پیش تا سقف 75 نفر بهصورت فیزیکی برپا میشد که با آمدن موج جدید «ویروس کرونا» دانشجویان از ورود به کلاسها محروم شدند؛ انگار کسی قدر این فرصت کوتاه را ندانست. صبح جمعه است و من مشغول کنترل دوربینها و سیگنالهای شبکههای ارتباطی هستم که در کلاسها نصب شدهاند تا قبل از ورود استادان همهچیز درست و مرتب باشد، شروع کلاسهای آنلاین ساعت ۸:۱۵ صبح است و استادان معمولا ساعت هشت وارد کلاسهای خالی شده تا در برابر دوربینهایی که از قبل سوئیچ شدند، قرار بگیرند. من ساعت شش صبح بیدار میشوم و نزدیک به صد کلاس درس، دوربینها و شبکهای مربوط به آنها را جداگانه چک میکنم تا مبادا یکی از آنها مشکلی در پخش داشته باشند. البته مسئول رفع این مشکل در درجه اول خودم هستم. اگر مشکل حاد و پیچیدهای باشد به تکنیسینهای مربوطه اعلام میکنم. حالا ساعت نزدیک هشت صبح است. روی آخرین کلاس که «اف- یک» نام دارد، میروم که ساختمانی در قلب شهر زوریخ است، روی دوربین کلاس کلیک میکنم، پنجرهای باز شده؛ اما سیگنالی برای بازشدن صفحه وجود ندارد! عجیب است. بهندرت برای این کلاس از این اتفاقها رخ میدهد. امیدوارم با راهاندازی مجدد تصویر کلاس ظاهر شود، ناگهان پیغام فوت «پرویز پورحسینی» روی صفحه کامپیوتر ظاهر میشود! کاملا گیج میشوم. شنیده بودم که کرونا گرفته و حال وخیمی دارد، سریع «ریاستارت» میکنم. کلاس «اف-یک» دوباره ظاهر میشود. یک كلاس خالی از دانشجو با یک تختهسیاه بزرگ در عمق تصویر و استادی که در حال ورود به کلاس است. ناگهان به ۲۰ سال قبل بازمیگردم. در طبقه آخر پلاتوهای گروه نمایش سر کلاس «پرویز پورحسینی» هستم که او وارد کلاس میشود. ما چه هیجانی داشتیم که او را از نزدیک میدیدیم. او از تمرکز و شکلگیری انرژی در صحنه سخن میگفت. انگار دوباره دانشجو شدم و صدای آرام او را در پلاتوی دانشگاه میشنیدم که از تجربیات و همکاریاش با «پیتر بروک»، کارگردان شهیر تئاتر، میگفت؛ از نمایش «همیشه شاهزاده» اجرای جنجالی «یرژی گروتفسکی» با بازی درخشان «ریچارد چیشلاک» میگفت که خود آن را در جشن هنر شیراز دیده بود. تعریف میکرد که «گروتفسکی» خودش درکنار ورودی سالن نمایش میایستاد و از تکتک تماشاچیان میپرسید که شغل آنها چیست و چرا به دیدن نمایش او آمدهاند و از قبل یک گفتوگوی کوتاه با آنها داشت تا مبادا انرژی منفی یک تماشاچی ناسازگار، در اجرای نمایش تأثیر بدی بگذارد. من که تنها نام این بزرگان را در تاریخ نمایش شنیده و خوانده بودم، تشنه یادگیری از تجربیات آدمهایی مانند او بودم که این فضاهای پر و خالی را لمس و تجربه کرده بودند، واقعا در آن سالها پیداکردن یک عکس از اجرای این نمایشها مشکل بود تا چه رسد به دیدن فیلم یا کتاب جدیدی از آنها که بهسختی پیدا میشد! امروز فکر میکنم چه سعادتی داشتیم که این نسل را از نزدیک در کنارمان حس و لمس کردیم! پورحسینی انرژی خوب و مؤثری در کلاس درس داشت. نهتنها سعی در انتقال نکات مهم بازیگری در برابر دوربین به ما داشت، بلکه سعی در فهماندن انتقال نقش نهتنها از طریق بیان بدنی، بلکه بیان صوتی و آوایی نیز داشت! به یاد میآورم در همان دانشگاه چه روزهای درخشانی در کنار استادان دیگری مانند سمندریان، خسروی، بیضایی، استاد محمد، گلشیری و دولتآبادی طی شد، نسلی که اکثر آنها امروز در میان ما نیستند، پیشکسوتانی که تنها شانس دیدن و شناکردن در اقیانوس ژرف آنها قطرهای نصیب ما شد. من در سال 1380 با رویصحنهبردن نمایش «مردی که گلی در دهان داشت» اثر «لوییجی پیراندللو» از دانشگاه فارغالتحصیل شدم؛ یعنی دقیقا اولین نمایشی که پورحسینی در سال 1340 به کارگردانی مرحوم «حمید سمندریان» با همراهی زندهیاد «پرویز فنیزاده» روی صحنه برده بودند. من دو سال بعد برای تحصیل در رشته کارگردانی سینما عازم مسکو شدم و بعد از تجربیات متفاوت و کار در سینمای روسیه و ساخت چند فیلم، اوایل سال ۱۳۸۸ به ایران بازگشتم و در دانشگاه، همان درسی را که «پرویز پورحسینی» به ما یاد داد، تدریس کردم! در آن سالها از او بیخبر بودم و راه تماسی با او نداشتم. یک بار کتابی را که مدتها دنبالش بودم، در خیابان ولیعصر خریدم و از کتابفروشی بیرون آمدم و در حال قدمزدن چند صفحه از آن را خواندم، ناگهان متوجه استاد در آن سوی خیابان شدم. شاید هفت یا هشت سالی بود که او را ندیده بودم. پیش خود فکر کردم «من را در خاطر ندارد»؛ اما جلو رفتم و عرض ادبی کردم. حافظه خوبی داشت؛ حتی سراغ همکلاسیهای دیگر را نیز از من گرفت! ناگهان گفت: «دیدم داشتی راه میرفتی و کتاب میخواندی؟ این که کاری ندارد!» خنده نرمی کرد و ادامه داد: «یکی از دوستان من درحالیکه دوچرخهسواری میکرد، کتاب میخواند». امروز دوباره طنین زنگ کلاس او با نوای سحرآمیزی در گوشم پیچید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.