یادی از کامبوزیا پرتوی
همراه جوانان
مهدی روزرخ
در سینمای ایران که همواره جای خالی فیلمنامههای اصولی به چشم میآید، وجود کسی مانند کامبوزیا پرتوی غنیمت بود. سینمایی که بهدلیل مشکلات و محدودیتهای تکنیکی و اجرائی، بسیار بیشتر از سینمای دیگر سرزمینها وابسته به فیلمنامه است و فیلمنامهها هم که یا بهعلت داشتن مضامین تکراری یا نواقص و ایرادات ادبی، بیشتر مواقع یا خون به دل مخاطب میکنند یا ضامن کلافگی و گلایه آنها میشوند. پرتوی از آن دست آدمها بود که یکجور دیگر دیدن را بلد بود. یکجور دیگر نوشتن را بلد بود. چیزهایی برایش دغدغه میشد که با سینمای بدنه ایران که هنوز درگیر کلیشه عاشقیهای دمدستی و خیانتپیشه و تحولهای گلدرشتِ شخصیتی بود، فاصله داشت. این نگرش را میشد از لابهلای آثارش بیرون کشید و خوب دید.
برای من و بسیاری از همنسلان من، پرتوی کلید دوستی با عالم سینما بود. درواقع با او مخاطب جدی سینما شدیم. آن سالها که بیشترین توان سینما، به فراخور شرایط جنگ تبدیل به دستگاهی برای تلطیف فضای ذهنی مخاطب و تولید قهرمانانی که علم جنگ را سرِپا نگه داشته بودند، شده بود. آن سالها که خون و گلوله، حرف اصلی خیابانها و پرده نقرهای بود، فیلمِ «گلنار» اتفاقی بود که زلفمان را به سینما گره زد. سالنهای سینما از دل خاکریزها بیرون آمد و به تصرف ما کودکان درآمد. فیلم گلنار که کامبوزیا پرتوی نوشت و کارگردانیاش کرد، اولین جایی بود که انگار بچههای همنسل ما را جدی گرفته بود. هنوز جنگ تمام نشده بود که یک نفر خیلی شاد و سرخوش آمد دست روی شانههای نسل جدید گذاشت و گفت: «غصه نخورید! من حواسم به بودن شما، به نیازهای شما هست». اما پرتوی همینجا این نسل را رها نکرد. انگار درون خودش یک تعهدی به این نسل داشت، به بچههای این سرزمین و دلواپسیهایشان. هی ما قد کشیدیم و هی او متناسب قامت ما دوربینش را جابهجا کرد تا بخش دیگری از زندگی را برایمان به نمایش بگذارد. در همین احوالات بود که «بازی بزرگان» را نوشت و ساخت. درست یک سال پس از جنگ، برای ما که هنوز در فکر سبد بزرگ کلوچههای گلنار بودیم، برنامه داشت! جنگ تمام شده بود؛ اما او برداشت اسلحه را داد دستمان! گفت حالا شمایید که باید بجنگید! شمایید که قرار است مملکت و زندگی و فردا را از دل این جهان خشن و جنگزده بیرون بکشید! ما با بازی بزرگان، قهرمان زندگی شدیم! باورمان شد که دیگر به جای سرگرمکردن خودمان باید خودمان را نجات بدهیم! باید بجنگیم تا زنده بمانیم. مسئولیت سنگین زیستن را به دوشمان گذاشت. گرچه این کار را از همان اولین فیلمنامهای که از او تبدیل به یک اثر سینمایی شد، شروع کرده بود. در «شیرک» هم پسر نوجوانی بود که قرار بود با کلی موجود وحشی بجنگد! نهفقط به خاطر گرفتن انتقام پدرش بلکه برای حفظ سرزمین و روستایش... . آری پرتوی از همان ابتدا این نسل جوان را راهی نَبَرد با تقدیر کرده بود! بعدها پرتوی با فیلمنامه «من ترانه پانزده سال دارم» دست جوانیمان را هم گرفت. این اثر که به همت رسول صدرعاملی ساخته شد و دریچه ورود ترانه علیدوستی به سینما هم شد، یک نجوای پنهان، یک حرفِ مگو را پخش کرد وسط شهر. چرتکهاش را آورد و نشست به حسابوکتابکردن رفتار همان نسلی که در دل جنگ رشد کرده بودند. پرتوی یادمان آورد حالا اگرچه از جنگ خبری نیست؛ اما این زندگی هر لحظهاش قدرتی برای نبرد میخواهد. حتی اگر فقط 15 سال داشته باشی. پرتوی با «دایره» (به کارگردانی جعفر پناهی) راز زیستن و فرار از تمام محدودیتها را زیر گوشمان زمزمه کرد و قفل زندان ذهنمان را شکست یا در اوج آن سالهایی که شرایط اجتماعی جامعه داشت، دچار تغییراتی میشد و میزان مهاجرت داشت رشدی چشمگیر پیدا میکرد، ما را برداشت برد در یک کافه سرراهی وسط جادهای ترانزیتی تا زندگی و خواستن را به یادمان بیاورد و برایمان تکرار کند که هیچچیز تمام نشده! باز هم باید جنگید و برای زندگی مبارزه کرد. کامبوزیا که مدتی قبل، قلبش را به تیغ پزشکان سپرده بود، با همان فرمولی که به ما آموخته بود، برای زندگی خودش هم مبارزه کرد تا اینکه درحالیکه فقط 64 سال از عمرش میگذشت، به خاطر بیماری کرونا درگذشت. او رفت پیش از آنکه آخرین اثرش، «کامیون»، فرصتی برای نمایش عمومی پیدا کند. او رفت و افسوسی برای سینمای ایران باقی ماند که یک انسان اهل تفکر با نگاهی متفاوت را از دست داده است. امروز سینمای ایران بیش از همیشه نیازمند افرادی مانند اوست که دغدغه و قلم را توأمان داشته باشند. یادش گرامی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.