علم مدرن امر قدسی نیست
عبدالرحمن نجلرحیم. مغزپژوه
همهگیری کرونا (کووید۱۹) و نفوذ عوارض همهجانبه آن در همه ارکان جامعه بیش از هر چیز دیگر خصوصیات پنهانمانده علم مدرن و رابطه آن با ایدئولوژی، سیاست، اقتصاد و نابرابری اجتماعی را برملا میکند. بدیهی است که در این روزها، موضوع سلامت، علم و تکنولوژی وابسته به بهداشت و درمان، محور بحث و جدل فراوان باشد. در کشور خود شاهد هستیم که طرفداران علم مدرن در پزشکی، کارآزماییهای وابسته به شواهد عینی آماری را نقطه قوت خود در مقابل طب سنتی گیاهی که طرفداران خود را در نظام بهداشتی کشور دارد، بهعنوان برگ برنده مطرح میکنند. امثال من که در جبهه علم پزشکی مدرن تحصیل کرده و تجربه آموختهایم خواهناخواه از روشها و دستاوردهای این علم دفاع میکنیم. اما در این یادداشت میخواهم توجه همگان را به ابعاد گستردهتر و عمیقتر موضوع در پس پرده مجادله بر سر علم، شبهعلم و ضدعلم در جهان پرآشوب امروز جلب و ادعا کنم که بهترین دفاع از علم مدرن، انتقاد از آن است. انتقاد از علم موجود میتواند علم را برای حل مسائل مهم انسانی از جمله مسئله مهم تأمین سلامت، تواناتر کند.
اول از همه باید بدانیم که علم و تکنولوژی مدرن محصول سرمایهداری است. بدیهی است که در علم مدرن بهویژه در زمینه سلامت، خصوصیات نهادینهشدهای وجود دارد که با طبیعت رشد سرمایهداری از قرن هجدهم تاکنون مطابقت دارد. به این معنا، نظامهای سرمایهداری تاکنون از علم در جهت پرسودترکردن روشهای تولید خود استفاده کرده تا در میدان رقابت از رقیبان پیشی بگیرد. علم مدرن از ابتدا اسلحه ایدئولوژیکی در میدان مبارزه با نظام فئودالی بوده است. در این میان علم بهسوی کالاییشدن پیش رفته است. فراموش نکنیم که با کالاییشدن علم، قدم بزرگی بهسوی اشاعه تفکر انتزاعی برداشته میشود. از نیمه دوم قرن بیستم کالاییشدن علم ابعادی عظیم پیدا میکند. این امر باعث میشود پژوهش علمی خود تبدیل به نوعی سرمایهداری تجاری شود. هماکنون دانشگاهها و مؤسسات تحقیقاتی بزرگ، انتشارات علمی، همه و همه در حد غیرقابل تصوری بر اساس مکانیسم سودآوری در بازار سرمایه، به کار گرفته شدهاند. فردگرایی، نخبهگرایی، پراگماتیسم، کمیتگرایی، تقلیلگرایی، درنهایت جداپنداری تفکر از احساس، آموزههای غالب برای حفظ نظامی است که جامعه را مقید به پذیرش اصل سودجویی اقتصادی از علم در همه زمینهها کرده است. اغلب علمورزان در سلسلهمراتبهای سازمانی در شاخههای تخصصی شقهشده و ازهمگسیخته، به دنبال شواهد عینی تقلیلیافته به موجوداتی بیگانه از خود و کار خود، چون کارگرانی ارزان و سودرسان به کارفرمایان صاحب سرمایه درمیآیند. بدیهی است که بعضی از علمورزان که به امید کار خلاقانه و ارضاکننده و در پی کشف حقیقت به علم رو آوردهاند، از وضع موجود ناراضی باشند و خواهان تغییر و تحول شوند. ولی قدرت مسلط سرمایه اجازه شکلگیری آگاهی جمعی برای دگرگونی اساسی را نمیدهد. بحران همهگیری باعث میشود تا بهداشت و سلامت مردم نیز تبدیل به عرصه تاختوتاز سودورزی طمعکارانه شرکتهای سرمایهداری بزرگ شود. دعوای طب مدرن با طب سنتی را نیز در این راستا باید مورد توجه قرار داد. بازار خرید داروهای ساخت علم مدرن در تقابل با بازار داروهای گیاهی سنتی قرار دارد. جالب اینکه هنوز هیچ دارویی چه از طریق شواهد عینی علمی یا شواهد نقلی نامعتبر، برای درمان بیماری وجود ندارد. فروش بیرویه از هر دوسوی بازار رقابت، تنها میتواند برای کسب سود از جیب مردم بیمار یا از مالیات پرداختشده توسط مردم نزد دولت باشد. بدیهی است بخش خصوصی، فارغ از وابستگی به هر ارگانی، طبیعتا هرجا که سود باشد، در آنجا ظاهر میشود. بدینترتیب سلامت مردم با تبدیلشدن به یک کالا در جامعه سرمایهداری، امروزه بازار وسیعی برای کسب سود شده است. چنین پیداست آنچه باعث جدال طب مدرن با طب سنتی در این بحران شده، دفاع از حقانیت علمی (طب متکی بر شواهد) نیست بلکه مبارزه برای گرفتن بازار سود از دست رقیب است. اگر واکسن برای پیشگیری از واگیری کرونا هم به بازار بیاید، بازهم وضع به همین منوال خواهد بود. هماکنون شرکتهای خصوصی سرمایهداری بزرگ ریسک اولیه ساختن داروها را با پول مالیات مردم که تحت اختیار دولتهای بزرگ است، شروع کردهاند. وقتی که اثربخشی واکسنها کارآزمایی شده و از اثربخشی آنها اطمینان نسبی حاصل شود، سود تولید انبوه و توزیع طولانیمدت آنها به شرکتهای سودآور سرمایهداری تعلق خواهد گرفت. پس از عبور از بحران، چه بسا که دولتها بهعنوان تشویق شرکتهای بزرگ واکسنسازی، مالیات معمول و اغلب نامتناسب با حجم سود این شرکتها را هم از آنها نگیرند. بدینترتیب دولتها به شرکتهای خصوصی کمک میکنند که ابتدا سود خود را تأمین کنند تا انگیزه لازم برای تولید و توزیع واکسن برای سلامت مردم را پیدا کنند. باید قبول کرد علم ازجمله علم تندرستی، کالایی شده و سود مقدم بر جان انسان قرار دارد. نمیتوان به گذشته بازگشت. اولین قدم، آگاهی از ابعاد این عدم آزادی در استفاده برابر از حق سلامت زیستی در دنیای به ظاهر آزاد امروز است. باید دانست که عدم عقلانیت در جهان امروز دلیل شکست عقلانیت نیست بلکه پایدارماندن و رشد سرمایهداری جهانی است که هوشمندی انسان را با شکست مواجه میکند. همانطورکه گفته شد یکی از خصوصیات علم کالاییشده متکی بر شواهد عینی آماری، جداپنداری تفکر از احساس است. طبق یافتههای مغزپژوهی امروز، این جداپنداری را دیگر نمیتوان علمی دانست. علم کالامحور برای بیگانه و خنثی نگهداشتن علم از سایر عرصههای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی که ارزشآفرین هستند، نقش بدنمندی سوژه را انکار و چنین وانمود میکند که علم، تفکر بدون دخالت احساس است. اما علم مغزپژوهی امروز و شناخت بدنمند که درون همین علم کالایی رشد کرده، میگوید چنین امری میسر نیست. احساس، بنیاد هر تفکری را تشکیل میدهد. علم متکی بر شواهد آماری خالی از ارزشهای احساسی کالاییشده میتواند جایگزین ایدئولوژی و منجر به علمباوری شود. علمباوری به مطلقیت حقانیت علم بر پایه شواهد عینی تأکید دارد که میتواند موجب فجایع بس خطرناکتری برای نسل بشر شود. علم مدرن، امر قدسی نیست و نمیتواند مدعی باشد که ما را به حقیقت مطلق میرساند. پویایی علم، در شکل غیرکالایی شده و آزادشده آن هم پدیدهای انسانی پیوسته به بدن سوژه، پویا در ابعاد زمان و مکان، زیستجهان و تاریخ است. علم همیشه بايد خود را در معرض نقد قرار دهد تا بتواند از راه نقد خود را ارتقا دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.