علیه آنارشیسم
سینا فلاحزاده
وقتی پاندمی کرونا جهان را برآشفت، تمام کسانی که بهنحوی در بحث سلامت کار میکردند، اعم از پزشکان و پژوهشگران حوزه پزشکی و آنچه به نام «طب جایگزین» شناخته میشود، دستبهکار شدند تا برای مهار آن راهحلی ارائه کنند. در کشور ما نیز طرفداران انواع نظامهای مکمل و جایگزین طب رسمی براساس آنچه مورد قبولشان بود، برای پیشگیری و درمان بیماری راهحلهایی ارائه کردند. راهحلهایی که در برخی موارد در تناقض با دیدگاههای پزشکان بود. این اتفاق بیش از هر چیز بار دیگر ضرورت تقویت دیدگاه جامعه درباره علم را به فیلسوفان علم و علمپژوهان یادآوری کرد، چراکه برخی از روشهایی که توسط طرفداران نظامهایی غیر از طب رسمی ارائه میشد، چنان محیرالعقول بود که ضرورت داشت جواب درخوری به آشفتگی پدیدآمده داده شود. شاید در ماههای اول گسترش بیماری، وضعیت چنان پیچیده بود که نمیشد انتظار داشت طرفین مباحث چندان بادقت به عمق تأملات فلسفی پیرامون تفکیک علم قابل اعتماد از آنچه چندان قابلاعتماد نیست، ورود کنند؛ اما بههرحال از آن آشفتگی دریافتیم که نهتنها جامعه ما بلکه افکار عمومی تمام جهان نیاز مبرم دارند تا درباره جایگاه واقعی علم در نظامهای دانایی ما بیشازپیش اقناع شوند تا در موارد مشابه آینده شاهد زیرسؤالرفتن زحمات دانشمندان توسط افراد کماطلاع و احیانا سوءاستفادههایی که ممکن است در این میان رخ دهد، نباشیم. نکته مرکزی در تمام این مباحث اینجاست که در برخورد با یک مسئله، روش علمی و راهحلی که براساس علم ارائه میشود، چه تفاوتی با راهحلهایی که توسط سایر روشها ارائه میشوند، دارد که ما بتوانیم براساس آن روش علمی حل مسئله را ترجیح دهیم. گزارههای علمی دقیقا چه تفاوتی با گزارههای غیرعلمی دارند؟ آیا اساسا میتوان معیاری به دست داد که بهدقت آنچه را علمی است از آنچه غیرعلمی است تفکیک کند؟ چه معیارهایی تاکنون دراینباره مطرحشدهاند و میزان موفقیت آنها تا چه اندازه بوده است؟ اگرچه بزرگترین جلوه این مباحث را میتوان در بحث بهداشت و درمان ملاحظه کرد، اما این تنها جایی نیست که تلاش برای علمی نشاندادن یک نظریه غیرعلمی موجب برآشفتن دانشمندان میشود. موفقیتهای چشمگیر علم در سه قرن گذشته همواره موجب شده است کسانی که به هر نحوی مطالبی برای بیان دارند، از صفت علمی برای اعتباربخشی به عقاید خود استفاده کنند. عقایدی که در بسیاری از موارد با استفاده از روششناسی علمی به دست نمیآیند و چنانکه درباره گزارههای علمی مرسوم است، توسط آزمایشهای سختگیرانه و دقیق محک زده نمیشوند، اما صاحبان چنین عقایدی بدون احساس هیچ خطری از صفت «علمی» برای توصیف آنها استفاده میکنند و آنها را دارای اعتباری شبیه به گزارههای علمی جلوه میدهند.
معیار مرزبندی در نیمه اول قرن بیستم که رشته نوپای فلسفه علم در میان علمشناسان مقبولیت تام داشت، تلاشهای فراوانی برای بهدستدادن چنین معیاری صورت پذیرفت که معروفترین آنها معیار مرزبندی پوپری بود که تحت عنوان معروف «بطلانپذیری» در کتاب «منطق اکتشافات علمی (The Logic of Scientific Discovery) صورتبندی شد. چنانکه معروف است اکثریت مباحث این کتاب در واکنش به نظرات پوزیتیویستهای حلقه وین صورتبندی شده بود که به نحوی طرفدار اثباتگرایی بودند؛ یعنی به نظر آنها آن تفاوت گزارههای علمی و غیرعلمی بهنحوی در این نکته نهفته بود که گزارههای علمی قابل صحتسنجی هستند. اگر بخواهیم بهسادگی بگوییم منظور از بطلانپذیری چیست، باید ابتدا مقدماتی درباره روش استقرا که در واقع بر اصل یکنواختی طبیعت بنیان دارد، ارائه کنیم. بنا بر اصل استقراي طبیعی اگر یک اتفاق در یک شرایط خاص بارها رخ داده باشد، میتوانیم نتیجه بگیریم که در شرایط مشابه باز هم رخ خواهد داد؛ برای مثال اگر یک مایع در فشار اتمسفری در دمای 70 درجه سانتیگراد بجوشد و بارها این آزمایش توسط افراد مختلف تکرار شود و نتایج مشابهی به دست بیاید، با اطمینان بالایی میتوانیم بگوییم که «مایع x در دمای 70 درجه سانتیگراد میجوشد»، جدای از این اگر اصل استقرای طبیعی مبنای عمل ما باشد، میتوانیم ادعا کنیم که گزاره «مایع x در دمای 70 درجه سانتیگراد میجوشد» یک گزاره «علمی» است. «پوپر» استفاده از اصل استقرا به این صورت را برای تشخیص اینکه چه گزارهای را میتوان علمی دانست، قبول نداشت و بهجای آن پیشنهاد داد که بطلانپذیری را معیار علمیبودن یک گزاره بدانیم؛ یعنی به نظر «پوپر» صحت گزارههای علمی بههیچوجه با استفاده از استقرا قابل اثبات نیست. او این نقد استقراء را مدیون بحث «دیوید هیوم» دراینباره بود. در این طرز تلقی یک گزاره در صورتی میتواند علمی دانسته شود که بتوان برای آن یک آزمایش «باطلکننده» تصور کرد یا ترتیب داد؛ برای مثال گزاره «مایع x در دمای 70 درجه سانتیگراد میجوشد» با استفاده از معیار پوپری به این دلیل علمی است که میتوان آزمایشی را متصور بود که در آن مایع x در شرایط مشابه در دمای 70 درجه نجوشد؛ برای مثال دیگر فرض کنید تاکنون هرچه قو دیدهایم، سفید بوده است، حال این گزاره را در نظر بگیرید: «همه قوها سفید هستند»؛ این گزاره با توجه به معیار پوپری یک گزاره علمی است، چون ممکن است یک قوی سیاه مشاهده شود و این گزاره غلط از آب درآید (چنانکه قبلا مشاهده شده است!)، با این توصیف، تکلیف گزارههایی که غلط از آب درمیآیند چه میشود؟ آیا نظریات ابطالشده را باید نشاندهنده شکست علم بدانیم؟ بنابر نظر «پوپر» بههیچوجه چنین نیست بلکه این دقیقا نقطه قوت علم و نشان پویایی آن است که نظریات علمی را نمیتوان لازمان و لامکان دانست و هرآینه میتوان منتظر بود که حتی بهترین نظریات علمی نیز توسط نظریات بهتر جایگزین شوند. شمردن دلایل اینکه چرا «پوپر» استفاده از اصل استقراء را برای تفکیک علم از غیرعلم بسنده نمیدانست از حوصله این نوشته خارج است. در عمل البته با گذشت چند دهه از ارائه معیار بطلانپذیری توسط «پوپر» مشخص شد که همهچیز به آن خوبی که «پوپر» در ابتدا فکر میکرد، نبوده است و معیار بطلانپذیری را نمیتوان بهصورت سفتوسخت برای تفکیک علم از غیرعلم به کار گرفت. بیشتر تلاش «پوپر» در آن سالهای اولیه شکلگیری این نظریه این بود که معیار تفکیکی میان علم و شبهعلم بیابد. او در یک اظهارنظر مشهور در تاریخ علمشناسی فلسفی نظریه نسبیت عام اینشتین را یک مثال شاخص از نظریات علمی دانست درحالیکه طالعبینی نظریههای مارکسیستی درباره تاریخ، سایکوآنالیز فرویدی و آدلری را مثالهای شاخص از شبهعلم قلمداد کرد. معیار مرزبندی پس از «پوپر» چنانکه گفتیم معیار بطلانپذیری پوپری چنانکه در ابتدا به نظر میرسید بیعیب و ایراد نبود و بهزودی خود آن توسط سایر فیلسوفان مورد مناقشه قرار گرفته و تا حدودی باطل شد! «توماس کوهن» یکی از آن فیلسوفانی است که نظر «پوپر» در مورد معیار مرزبندی را تنها به منزله نقطه آغازی برای گسترش دیدگاه خود پذیرفت. به نظر «توماس کوهن» تأکید «پوپر» روی بطلانپذیری موجب میشود که تمرکز ما روی اتفاقات نسبتا نادری در تاریخ علم قرار گیرد. چنانکه از نظریات «توماس کوهن» در کتاب «ساختار انقلابهای علمی» (The Structure of Scientific Revolutions) درمییابیم هزاران دانشمند در طول روز در حال انجام کارهای علمی هستند ولی شواهد باطلکننده برای نظریات قبلی معمولا به آن فراوانی نیستند که تمام کار علمی دانشمندان را تلاش برای یافتن شواهد یا آزمایشهای باطلکننده بدانیم. به نظر «توماس کوهن» آنچه به عنوان کار علمی روتین در جامعه علمی به صورت هرروزین قابل مشاهده است در واقع تلاش برای «حل معما» است. یعنی دانشمندان درحالتیکه میتوان آن را «علم عادی» نامید، دائما در حال استفاده از نظریات مشهور و موفق برای حل مسائل حوزه تخصصی خودشان هستند. آنها در این شرایط نظریات اصلی مورد استفاده خود را دائما تست نمیکنند، اما ایمان راسخی هم به درستی آن نظریات ندارند و شواهد غیرقابل توجیه را در سطل زباله نمیریزند. اما این وضعیت دائمی نیست و با انباشتهشدن شواهد غیرمعمول کار آن حوزه تخصصی به بحران خواهد کشید؛ حالتی که در آن وجود شواهد غیرمعمول و غیرقابل توجیه توسط آن نظریه موفق به حدی فراوان و چشمگیر است که ضرورت ارائه یک نظریه جدید و رخدادن آنچه «کوهن»، «انقلاب علمی» مینامد، به شدت حس میشود. حالا اگر بخواهیم گریزی کوچک به مسئله شبهعلم بزنیم بهسرعت درمییابیم که در جهان شبهعلم اصلا خبری از چنین مراحلی نیست. در آنجا معمولا نظرات التقاطی یکی، دو نفر از بنیانگذاران بدون هیچ ارزیابی انتقادی پذیرفته میشود و کسانی که معمولا برای استفاده از نظریات ترغیب میشوند، دانشمندان تعلیمدیده در فضاهای انتقادی نیستند بلکه معمولا افرادی غیرمتخصصاند که از سر کنجکاوی و تعجب به مطالب مورد نظر روی آوردهاند. در مباحث شبهعلم اصلا بحثی از آزمایشهای دوسو-کور که ویژگی اساسی روششناسی علمی است، به میان نمیآید و اگر اصل نظریات مورد قبول زیر سؤال برود به جای تولید انگیزه بیشتر برای تلاش در راه ارائه نظریات بهتر، بیشتر شاهد ناراحتی و موضعگیری غیرعلمی و رویآوردن به تئوریهای توطئه و رفتارهای احساسی دیگر هستیم. برخلاف علم در شبهعلم شاهد انقلاب به معنایی که در بالا گفته شد، نیستیم. «فایرابند» علیه روش پس از «توماس کوهن» نظریات دو نفر از دوستان او به نامهای «ایمره لاکاتوش» و «پاول فایرابند» در باب مرزبندی میان علم و غیرعلم و بهطور کلی در مباحث مربوط به علمشناسی فلسفی اهمیت ویژه مییابند. کتاب «علیه روش» (Against Method) نوشته «فایرابند» در کنار کتابهایی چون «منطق اکتشافات علمی» «پوپر»، «ساختار انقلابهای علمی» «توماس کوهن» و همینطور کتاب «دانش شخصی» (Personal Knowledge) «پولانی» در ردیف مهمترین و تأثیرگذارترین آثار در حوزه فلسفه علم در قرن بیستم دستهبندی میشود. کتاب «علیه روش» به بررسی موشکافانه تغییر دیدگاه زمینمرکزی به دیدگاه خورشیدمرکزی با محوریت کارهای «گالیله» میپردازد. «گالیله» در نظر «فایرابند» درواقع قهرمان انقلاب علمی قرن هفدهم است و انقلاب علمی قرن هفدهم نیز به نظر او به دلیل تغییر مفهومی بنیادینی که در تاریخ علم ایجاد میکند، بسیار مهم و شایان توجه است. تا قبل از انتشار این کتاب «فایرابند» غالبا از نوعی روششناسی پلورالیستی دفاع میکرد، اما در این کتاب نشان میدهد که به عدم رضایت کامل از هرگونه روششناسی رسیده است. او در این کتاب تأکید میکند که نظریههای قدیمی علمی نظیر نظریه حرکت «ارسطو» پایههای تجربی و استدلالی نسبتا قوی داشتند و همینطور تأکید میکند که قهرمانان انقلاب علمی قرن هفدهم نظیر «گالیله» که درواقع پدران اصلی روششناسی علم مدرن هستند آنقدرها هم که وانمود میشود خردگرایان دقیق و متعهدی نبودند. او «گالیله» را به صورت نویسندهای تصویر میکند که از شگردهای تبلیغاتی، لفاظی و فن خطابه و سایر حیلههای شناختشناسانه برای تقویت و گسترش سیستم خورشیدمرکزی مورد علاقه خود استفاده میکند. او در این کتاب همچنین میکوشد با برجستهکردن اهمیت معیارهای زیباییشناختی، رانههای شخصی و عوامل اجتماعی نشان دهد که مباحث و استدلالهای تجربی آنقدرها هم که خردگرایان و تجربهگرایان آنها را در تاریخ علم مهم میشمارند از جایگاه بالایی برخوردار نیستند. «فایرابند» در «علیه روش» موضع «آنارشیسم شناختشناسانه» را اتخاذ میکند بدین معنی که او بر این باور است که هیچ دستگاهی از قوانین روششناختی بیاستثناء که حاکم بر پیشرفت علم یا رشد دانش باشند، وجود ندارد. از نظر او تاریخ علم چنان پیچیده است که اگر ما بر این عقیده وجود یک روششناسی کلی پافشاری کنیم که بتوان آن را تنها «قانون» بدون استثنای حاکم بر پیشرفت علم دانست که آن را محدود نمیکند تنها یک اصل را میتوان معرفی کرد: «هرچه بادا باد!» بهطور خاص نظر «فایرابند» دراینباره معطوف به روششناسیهای تجربهگرایی منطقی و خردگرایی انتقادی پوپری است که با تحمیل شرایط محدودکننده بر تئوریهای جدید میتوانند جلوی پیشرفت علم را بگیرند. آنچه از سوی «ایمره لاکاتوش» با عنوان «روششناسی برنامههای تحقیق علمی» (methodology of scientific research programmes) گسترش یافته است نیز به نظر «فایرابند» یا شامل ارزش داوریهای بیپایه در مورد علم خوب است یا اگر معقول به نظر میرسد به این دلیل است که در واقع همان آنارشیسم شناختشناسانه اما در نقابی دیگر است. انتشار این کتاب موجب شد تا لقب «خردستیز» به «فایرابند» داده شود. با وجود آنارشیسم در روششناسی علم «فایرابند» در فلسفه سیاسی در دسته آنارشیستها قرار نمیگیرد و فلسفه سیاسی مخلوطی از مؤلفههای لیبرالیسم و سوسیال دموکراسی را در خود دارد. وضعیت امروز روششناسی آنارشیستی «فایرابند» که درواقع نوعی شرایط «نویز سفید» و «هرچه میخواهد دل تنگت بگو!» را حاکم بر جهان علم میدانست بارها توسط فیلسوفان دیگر مورد مناقشه قرار گرفت و حتی خود او هم در یک پاورقی مشهور در ویراست جدید کتابش در دهه 90 میلادی از عقاید دهه 70 خود به دلیل رواج افسارگسیخته نسبیگرایی در دهه 90 و لزوم برقراری تعادل، عقبنشینی کرد! امروزه هنوز هم تلاشهای فراوانی برای نشاندادن تفاوت علم از غیرعلم در جریان است؛ برای مثال فیلسوف علم معاصر آلمانی، «پاول هوینینگن هوینه» در کتابش که در سال 2013 منتشر شد نظاممندی را طبیعت علم میداند و با دقت مؤلفههای این نظاممندی را برمیشمرد. تمام این تلاشها به این معناست که هنوز معیارهایی برای تفکیک علم از غیرعلم وجود دارد و برای مثال در مواجهه با کرونا توصیههای متخصصان ریه با توصیههای عجیب و غریب افراد سودجو برابری نمیکند. امروز هم بایسته است که از تلاش برای دفاع از انواع دیگری از معیارهای مرزبندی میان علم و غیرعلم یا میان علم و شبهعلم دست نکشیم زیرا همواره کسانی پیدا میشوند که مختصری عبارتهای علمی نظیر کوانتوم، ذرات بنیادی، نسبیت، جهانهای موازی، نوترینو و... را با نظریات عرفانی یا روانشناسیهای عامهپسند بیامیزند و وقت مردم غیرمتخصص را که از ابزارهای کافی برای تحلیل چنین نظریاتی برخوردار نیستند، هدر بدهند. نسبیگرایی محض دراینباره و برابردانستن گزارههایی که پس از دههها تلاش دانشمندان با دقت و زحمت و سختگیری فراوان به دست میآیند با توصیههای کسانی که حتی روی منابع شبهعلم مورداستفاده خودشان هیچ تسلطی ندارند به هیچ رو منطقی نیست. بسیاری از کسانی که سعی دارند حیثیت علم را خدشهدار کنند این کار را با توسل به این دستاویز عامیانه انجام میدهند که «حرف دانشمندان را رها کن! آنها هرروز یکچیز میگویند!» اما باید توجه کرد که این پیشروندگی و دینامیک جزئی لاینفک از ذات فعالیت علمی است و آنچه امروز جزء بهترین نظریات علمی هستند ممکن است فردا توسط نظریات بهتری جایگزین شوند و ثانیا این به این معنی نیست که این نظریات بههیچرو درخور اعتنا نیستند بلکه ماجرا در عمل برعکس این است. همینکه نظریههای بسیار موفق و پرکاربردی مثل مکانیک کوانتومی هرروز در معرض ابطال هستند نشان میدهد که جهان علم با هیچ نظریهای عهد اخوت نبسته است! یعنی اگر روزی بفهمیم که دانشمندان تصمیم گرفتهاند از این پس یک نظریه را بدون بحث انتقادی بپذیرند باید نگران شویم. *** ذکر یک نکته پایانی در اینجا لازم است و آن هم بحث حدود کارایی علم و برد شناختشناسانه آن است. ما نمیتوانیم تمام دانش بشری یا هر شیوه بحث و استدلال را که به نظر غیرعلمی میرسند، محکوم کرده و از میدان به در کنیم. این نوعی دیگر از زیادهروی است که در جهان فلسفه به نام «ساینتیزم» یا «علمگرایی» از آن یاد میشود. ساینتیزم انواع و اقسام گوناگونی دارد که مشهورترین آنها تلاش برای تحمیل روش علمی و همینطور تلاش بیپایان برای استفاده از رویکردهای علمی در حوزههایی است که میتوان دانست بههیچروی ارتباطی با علم ندارند. البته ادعای اصلی ساینتیزم در چنین مواردی این است که هیچ عرصهای که بتوان آن را بیربط به علم دانست، وجود ندارد. در فرصتی دیگر به مباحث مربوط به ساینتیزم خواهیم پرداخت. اگرچه ممکن است معیارهای سفت و سختی برای تفکیک علم از غیرعلم وجود نداشته باشد، اما هنوز هم نمیتوان دانش علمی و شبهعلم را برابر دانست و این دو از جهت کارایی عینی و قدرت شناختشناسانه به هیچ رو در یک مرتبه قرار ندارند. حتی «فایرابند» هم منکر قدرت شگفتانگیز و کارایی عینی علم نمیشد بلکه میخواست از دیکتاتوری علم جلوگیری کند. کاری که امروزه با نقد ساینتیزم ارتدکس میتوان ادامهاش را پی گرفت. کسانی که حدود کارایی علم را نمیشناسند در ضربهزدن به جایگاه علم همدست کسانی هستند که آشکارا با توسل به شبهعلم در تلاشاند تا از نمد آشفتگی برای خود کلاهی بدوزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.