|

جعلیات به‌مثابه کرونای اجتماعی

شایان مرشدی: چند روز پیش در پیام‌هایم، تصویری را دیدم که در آن ویروس کرونا به شکل مین‌های عظیمی در خیابان در حال حرکت بود و در توضیح آن نوشته شده بود که اگر ویروس را به این شکل می‌دیدیم، آن را جدی‌تر می‌گرفتیم. به نظر می‌رسد، اغلب ما، چیزی را جدی می‌گیریم که ملموس یا مشهود باشد. کرونا تنها مسئله‌ای نیست که به‌خاطر نامشهودبودن میزان تلفات بالایش، از آن غفلت می‌شود و شیوعش زندگی را به خطر انداخته است. نمونه دیگر ازاین‌دست مسائل نامشهود، اخبار جعلی هستند که شیوع آن سلامت جسم و روان را به خطر می‌اندازد و از سوی دیگر، استدلال و تحلیل را مسموم می‌کند. با ظهور شبکه‌های اجتماعی، بیش از پیش غرق در اخبار شده‌ایم. این اتفاق، هرچند ظاهر خجسته‌ای دارد اما محاط آب‌بودن نیازمند شناگری است. برخی معتقدند شبکه‌های اجتماعی، از انحصار اطلاعات در ید قدرت ما را نجات داده و کمک کرده‌ تا تحلیل و اخبار غیررسمی را هم بشنویم. چنان‌که انتظار داریم در شبکه‌های اجتماعی، اخبار و تحلیل‌ها، از گزند سانسور و تحریف در امان مانده و ما را در معرض واقعیات از نگاه دیگران قرار دهند؛ اما من آن‌قدر خوش‌بین نیستم؛ چراکه از یک‌ سو شبکه‌های اجتماعی دور از دسترس شبکه قدرت و ثروت نیستند و از سوی دیگر، با افزایش حجم اخبار، به‌جای تحلیل، آن را «مصرف» می‌کنیم؛ بنابراین با توجه به حجم اخباری که با آن مواجه شده‌ایم، در معرض مبدل‌شدن به مخاطب بی‌تحلیل هستیم. حال این را هم در نظر بگیرید که نه‌تنها با حجم زیادی از اخبار روبه‌رو هستیم، بلکه جعلیات نیز بخش قابل‌توجهی از این حجم را در بر می‌گیرند. قاعدتا دانسته‌های ما بر تصمیم‌گیری ما مؤثرند و با داده‌های اشتباه، احتمال تصمیم نادرست بیشتر می‌شود؛ بنابراین می‌توان ادعا کرد که معمولا جعلیات منجر به تصمیم‌های اشتباه می‌شود. این تصمیم‌ها وقتی در بعد جمعی قرار می‌گیرند، فجایع بزرگ‌تری را به‌همراه خواهند داشت؛ برای مثال، پیام‌های ضد ماسک یا دروغ‌انگاشتن کرونا را در نظر بگیرید که حتی اگر بخش قلیلی از جامعه آن را باور کنند، می‌تواند یک خطر و هزینه جمعی عظیم به‌دنبال داشته باشد. اغلب جعلیات، هدفمند بوده و با اثرگذاری بر تصمیم‌ها، نوعی تصمیم‌سازی برای مردم هستند که برای درآمدزایی یا اهداف سیاسی استفاده می‌شوند. اخبار جعلی، از باورها یا هیجانات تغذیه می‌کند و گاه با تشدید تعصبات و تعارضات، چندپارگی در جامعه ایجاد می‌کند. این چندپارگی یکی از کارکردهای اخبار جعلی است که معمولا به دو شکل انجام می‌شود؛ یک اینکه اتحاد هدفمند مردم را بر هم می‌زند و دوم اینکه با تخریب متخصصان، مردم را نسبت به آنان بی‌اعتماد می‌کنند. از شکل اول، برای تشدید دوقطبی، تداوم دیکتاتوری یا سرپوش فساد استفاده می‌شود؛ برای مثال فعالان یا اثرگذاران، مورد اتهام واقع می‌شوند یا فعالان و اثرگذاران پوشالی برای مردم ساخته می‌شوند. در شکل دوم، از یک‌ سو نظر متخصصان از اهمیت می‌افتد (یعنی جلوگیری از شنیده‌شدن یک توصیه احتمالا درست) و از سوی دیگر، یک توصیه نادرست منتشر می‌شود و عواقبش جامعه را به خطر می‌اندازد. یکی دیگر از کارکردهای اخبار جعلی، تخریب واقعیات از طریق وصله ناجور است؛ یعنی با چسباندن یک امر جعلی به یک واقعیت کلی، باعث عدم باور کلیت آن واقعیت می‌شوند و با ایجاد بدگمانی نسبت به یک امر، آن را از حیطه مقبولیت خارج می‌کنند. معمولا از این روش برای تخریب واقعیات استفاده می‌شود؛ برای مثال در انگلیس با ایجاد خبر جعلی در تأیید گرمایش جهانی، تشکیک در کلیت این اتفاق را رقم زدند. درباره عواقب عدم شناخت و مقابله با اخبار جعلی، صفحه‌ها می‌توان نوشت، اما این یادداشت کوتاه برای این بود که حواسمان به این ویروس مهلک باشد. در نظر داشته باشیم که اخبار جعلی مانند کرونا شیوع بالایی دارد و نفس جامعه را می‌گیرد؛ اعضای جامعه را به جان هم انداخته و تصمیم‌گیری را مختل می‌کند؛ یکی از راه‌های مقابله با جعلیات، تقویت تحلیل و تفکر نقادانه است. این دو عامل، مانند ماسکی در برابر جعلیات از ما محافظت می‌کند و از عواقب اخبار جعلی می‌کاهد. شاید بهتر باشد که این‌گونه در نظر داشته باشیم که جعلیات، کرونای اجتماعی است؛ مصونیت عده‌ای از ما در برابر آن کافی نیست و باید تلاش کنیم «همه» در برابر اخبار جعلی مجهز باشند تا عواقبش دامانمان را بیش از این نگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.