مردی از جنس دغدغه
پژمان موسوی
بوی مرگ، بوی آشنای این روزها دامن مرد نجیب جامعهشناسی را هم گرفت. مردی دغدغهمند از اهالی روزگاری که هنوز هم میشود رد پایشان را دنبال کرد و نشانی و سراغی از آنها گرفت. حسن نراقی مردی از این جنس بود. با اینکه نه جامعهشناسی خوانده بود نه ادعایی درباره «جامعهشناسبودن» داشت، جامعهاش را خوب میشناخت و بسیار بیشتر و بهتر از برخی جامعهشناسان مدعی این روزگار، درد مردمش را داشت و برای درمان این دردها هم به دنبال راهحلهای تکراری و کلیشهای نبود. او برخلاف بسیاری از جامعهشناسان و صاحبنظران ایرانی، ریشه مشکلات و مسائل جامعه ایرانی را نه محصور و محدود به حکومتها و دولتها که اتفاقا در رفتارها، باورها و کردارهای مردم بهعنوان بازیگران و مهرههای اصلی تشکیلدهنده یک جامعه توسعهیافته میدانست. از نظر نراقی، توجه به جزئیات و اصول به نظر دمدستی، بسیار مؤثرتر و لازمتر از دستوپازدن در انواع «ایسم»های روزگار ما بود. او بر این باور بود که باید مردم را با «فرهنگ» و «توسعه» آشتی داد و این آشتیدادن نه با تزها و نظریههای دانشگاهی که با تلاش برای تغییر رفتار آنها حاصل میشود. راهکار او برای این تغییر رفتار، بهرهگیری از «زبان» مردم برای بیان مسائل و دغدغههای آنها بود. اقبالی که کتاب «جامعهشناسی خودمانی» در بین مخاطبان ایرانی داشت، نشان داد که او در این زمینه درست فکر میکرده. نراقی با این کتاب توانست مسائل کلان و پیچیده جامعه ایرانی را به زبانی ساده مطرح کند و مردم را با جامعهشناسی و نوع نگاه این علم به تحلیل وقایع آشتی دهد. زبان ساده البته یکی از ویژگیهای حسن نراقی و آثار و نوشتههایش بود: «صراحت» ویژگی مهم و بارز دیگر او بود؛ صراحتی که نخستین بار در کتاب تأثیرگذار «جامعهشناسی خودمانی» خود را نشان داد و از آن زمان تا امروز هم که سالها از آن میگذرد، در لابهلای کتابها و مقالهها و گفتوگوها خود را نشان داده است. او با مخاطبش همواره صریح و ساده سخن گفته و تلاش کرده با نثری روان و بیتکلف، مسائل جامعه ایران را برای آنها مطرح کند و مهمتر از آن، انتقادات خود نسبت به رفتارها و کنشهای مردم را بیواسطه با آنها در میان بگذارد. نراقی از همان روزهای جامعهشناسی خودمانی تا امروز، یک تز اصلی داشته است؛ او و اندیشهای که او یکی از نمایندگان اصلی آن است، پیرو ایده «خودانتقادی»اند؛ ایدهای که ترجیح میدهد «راه سوم» و «نگاه سوم» خودش را داشته باشد و خیلی به دستهبندیها و چارچوبهای مرسوم سپهر اجتماعی و سیاسی ایران کاری نداشته باشد. در همین چارچوب هم هست که او خیلی صریح از مردم انتقاد میکند، نظریهها و دستورالعملهای مرسوم را زیر سؤال میبرد، عادات و رسوم و باورهای آنها را به نقد میکشد و ریشه بسیاری از مصیبتهای امروز را در نوع رفتار و کنش آنها جستوجو میکند. خط فکریای که او در تمام آثارش از جمله «جامعهشناسی خودمانی»، «پینکتههایی بر جامعهشناسی خودمانی»، «من آنچه شرط بلاغ است»، «اقیانوسی به عمق فقط یک وجب»، «ناگفتهها»، «مکتب خودانتقادی»، «چکیده تاریخ ایران» و... دنبال کرده، بر همین چارچوب استوار است؛ چارچوبی که با وجودی که میتوان نقدهایی را به آن وارد دانست اما نمیتوان از اهمیتش کاست و دورانش را پایانیافته قلمداد کرد. حسن نراقی جز بهعنوان پژوهشگر و کنشگر اجتماعی، مدیری قابل و موفق هم در بخش خصوصی بود و در سالهای دور دستی هم در روزنامهنگاری داشت. درگذشت او در 77سالگی، برای همه آنهایی که او را به شور زندگی و آزادگی میشناختند، بیشک ضایعهای جبرانناپذیر خواهد بود. یادش تا همیشه با ما... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.