|

وزن در شعر عامیانه فارسی

شرق: «تحلیل وزن شعر عامیانه فارسی» عنوان کتابی است از امید طبیب‌زاده که چند سال پیش برای اولین‌بار منتشر شده بود و به‌تازگی چاپ تازه‌ای از آنکه همراه با ویراستی تازه است توسط نشر کتاب‌بهار منتشر شده است. این کتاب صورت تجدیدنظر شده رساله دکتری طبیب‌زاده در رشته زبان‌شناسی همگانی دانشگاه تهران است. آن‌طور که طبیب‌زاده در پیش‌گفتار چاپ اول کتاب نوشته بود، بازپرداخت و نگارش این رساله را مدیون زنده‌یاد ابوالحسن نجفی است که به قول خودش «همواره مرا به این کار ترغیب می‌کرد و تقریبا هیچ بحث و استدلالی در این کتاب بی‌‌استعانت از توضیحات، تصحیحات، تقریرات و آثار ارزشمند وی از پیش نرفته است». طبیب‌زاده در پیش‌گفتار ویراست دوم کتاب نیز به همین نکته اشاره کرده و نوشته که پس از انتشار چاپ اول کتاب تا امروز، هیچ‌وقت از «مباحث مربوط به وزن شعر و اندیشیدن درباره وزن شعر و مخصوصا وزن شعرهای شفاهی و عامیانه» غافل نبوده و همواره به دنبال فرصتی بوده است تا در ویراستی تازه ایرادات چاپ قبلی را برطرف کند و همچنین مطالب تازه‌ای که بعد از انتشار چاپ اول یافته نیز به کتاب بیفزاید. این فرصت در ایام قرنطینه کرونا فراهم شده و حالا ویراست تازه این پژوهش منتشر شده است. او در بخشی از پیش‌گفتار ویراست دوم درباره منابع و آثار مهمی که پس از چاپ اول کتاب با آنها آشنا می‌شود، نوشته: «از زمان انتشار چاپ نخست این کتاب تاکنون، از مآخذ بسیاری در حوزه وزن شعر بهره بردم که بی‌گمان مهم‌ترین آن‌ها، کتاب کم‌حجم اما بسیار پرفایده و راه‌گشای ریتم کودکانه در ایران، اثر همکار فاضلم، آقای دکتر ساسان فاطمی، بود. جالب است که کتاب او نیز در سال 1382، یعنی درست در همان سالی منتشر شد که چاپ نخست کتاب بنده درآمده بود؛ بی‌گمان اگر آن کتاب اندکی زودتر منتشر شده بود و پیش از انتشار کتاب خودم به دستم رسیده بود، هم حاصل کارم سال‌ها بعد منتشر می‌شد، و هم چیز دیگری می‌شد جز آنچه در چاپ نخست آمده است!». طبیب‌زاده نوشته که از طریق کتاب «ریتم کودکانه در ایران»، با مقاله بسیار مهم بریلیو آشنا شده و از آنجا به آثار مهم دیگری در حوزه وزن شعر عامیانه و کودکانه راه یافته که از میان آنها به آثار نویسندگانی چون برلینگ، هیز و مک‌ایشرن، و آرویی اشاره کرده است. همه این آثار به بررسی وزن‌های زمانی اختصاص دارند و اطلاعات رده‌شناختی بسیاری را درباره ماهیت ضرب‌آهنگی و تکیه‌ای وزن در شعرهای شفاهی، که غالبا از زمره وزن‌های زمانی هستند، در اختیار او گذاشته‌اند. جز این، مقالات دیگری درباره وزن شعر فارسی و نیز بحث‌هایی که با موسیقی‌دانان داشته نیز یافته‌های دیگری در اختیار او گذاشته است. طبیب‌زاده در پیش‌گفتار چاپ نخست نوشته بود که پس از دفاع از رساله دکتری متوجه ایرادات و کاستی‌های بی‌شمار آن شده و برای چاپ نخست کتاب آن ایرادات را برطرف کرده و البته تأکید کرده که «احساس می‌کنم هیچ‌گاه هیچ کاری به اتمام نمی‌رسد!». او در ویراست دوم کتاب کاستی‌ها و ایرادات چاپ اول را برطرف کرده اما باز‌هم همان احساس را داشته و البته این‌بار از سنخی دیگر: «در آن کتاب، به علت بی‌اطلاعی از مباحث نظری در حوزه وزن‌های شفاهی و عامیانه، و مخصوصا به علت بی‌توجهی به اهمیت نت‌های سکوت و مخصوصا مقوله‌های ضرب بالا و ضدضرب و نقش مهم کمیت در ون شعرهای عامیانه، آن‌گونه که باید به بسیاری از ویژگی‌های وزنی در این اشعار پی نبرده بودم، اما تصور می‌کنم در این کتاب توانسته باشم توصیف یک‌دست و نسبتا جامعی از تمام وزن‌های رایج در شعر عامیانه فارسی به دست دهم. بنابراین ویراست نخست این کتاب حتی از عهده وظایف اصلی خودش هم برنیامده بود اما تصور می‌کنم این ویراست، تصویری صحیح‌تر و کامل‌تر از وزن اشعار عامیانه فارسی به دست دهد به حدی که بتوان از آن برای ادامه راه و پرداخت به مباخث نظری عمیق‌تر در حوزه وزن شعر عامیانه فارسی و وزن دیگر اشعار شفاهی ایران استفاده کرد». طبیب‌زاده همچنین توضیح داده که در این کتاب تنها بر اساس سه اختیار شاعری و یک ضرورت وزنی، تحلیل یک‌دستی از وزن پیکره‌ای بالغ بر هزار مصراع شعر عامیانه فارسی به دست داده شده است. طبق تحلیل او، شعر عامیانه فارسی، مانند اغلب شعرهای عامیانه و کودکانه در تمام زبان‌های جهان، دارای وزنی زمانی و تکیه‌ای است اما این شعر در‌عین‌حال از این حیث که تکیه‌های وزنی‌اش بر روی هجاهای بلند یا سنگین قرار می‌گیرد، دارای ویژگی‌های وزنی خاص خود نیز هست. در این کتاب، به‌جز فصل هشتم که اندکی فنی است و خواننده برای درک آن نیاز به اطلاعات پیشینی دارد، دیگر فصل‌ها نیاز به شناخت مباحث واج‌شناسی ندارد و به‌این‌ترتیب طیف وسیع‌تری از مخاطبان می‌توانند مخاطب این کتاب باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.