|

«ج» مثل «جلال»

رزیتا بهزادی

شانزده فصل پیش‌روی ماست. مطلع رمان در اولین صفحه و اولین فصل با چپ‌دستی راوی شروع می‌شود و میلش به آن. اجباری که خودخواسته تن به آن می‌دهد. بعد در فصل دوم هیچکاک‌وار می‌رود جلو. المان‌هایی که شخصیت «یاسی» از خودش در اشیا و فضا و جای‌جای خانه بر جا می‌گذارد، شاید همه آنها تجلی خیالات و توهمات راوی (جلال) باشد.

روایت نویسنده از همان فصل اول با چپ‌دستی راوی شروع می‌شود. خود همین مضمون «چپ‌دستی» دستمایه‌ای می‌شود برای جلورفتِ داستان. به‌ معنای خود را جای «دیگری» پنداشتن. از دریچه او به جهان و محتویاتش نگریستن. حس‌‌کردنِ دیگری، که سبب می‌شود نوعی عدم توازن و تعادل را در اکت راوی شاهد باشیم. از این منظر، جدید، نظم اشیا، نوع کنش‌ها و واکنش‌ها در آدم به ‌هم می‌ریزد. پس هیچ چیز دیگر مثل قبل نیست. حتی نقص اجسام و آدم‌ها متفاوت می‌شود. به مرور می‌بینیم که راوی مسافر است. عازم دهکده‌ای در شمال کشورش که خانواده سال‌ها پیش به آنجا نقل مکان کرده‌اند. به ایستگاه قطار می‌رسد. ایستگاه، همان ایستگاه قبلی نیست. رئیس ایستگاه قطار هم همین‌طور. و خانه و آب‌وهوا و همه‌چیز. از‌این‌پس ما در حوادث داستان وارد فضای گوتیک می‌شویم. برف سنگینی که همه‌جا می‌نشیند. همه‌چیز یخ‌زده و منجمد است. از اهالی خانه خبری نیست و حتی از استخر پرورش ماهی که به نظر من بنیادی‌ترین جای داستان است. و قرار است که هرچه پیش برویم، مکان مورد نظر برایمان اهمیت حیاتی پیدا کند. البته بعید هم نیست. هوشمندزاده عکاس است. با شناسنامه جوایز و برگزاری نمایشگاه‌های متعدد در ایران و کشورهای دیگر. و جهان از لنزِ دوربینِ یک نویسنده- عکاس دگرگونه خواهد بود. سوت‌کشیدن گوش ناشی از سکوت فضا، بو‌کشیدن سگ (رفیق) و چرخیدنش دور راوی، سیم خاردار دور پل قدیمی، که دست‌ساز او و پدرش هست. و مهم‌تر بارش برفی که سرِ ایستادن ندارد. المان‌ها خواننده را و مهم‌تر خودِ راوی را می‌کشاند پای استخر و شنا لابه‌لای یخ‌ها و بقایای ماهی‌ها و در نهایت پیدا‌شدن جسد منجمد، راوی دوم داستان. نوشته‌های راوی دوم روی کلیدها، سیگار، کتاب‌های ماهی‌شناسی که صفحاتش پرپر شده، وجود مارمولک که به‌عنوان یک خزنده گریزپا که نماد غریبگی او و درنهایت آدم‌های پیشین آن خانه هست، دفتر خاطرات و دست‌نوشته‌های عجیب‌وغریب خواهر، همه و همه جذابیت و رازآلودگی قصه را بر خواننده عیان می‌کند. صدای خرد‌شدن و ترک‌‌برداشتن که از عمق دیوارها می‌آید و درنهایت فلش‌بکی که از دیالوگ‌های راوی اول و خواهرش می‌خوانیم، از نقاط قوت داستان است. رمان دو راوی دارد. مردِ داستان و راوی دوم خواهر است که او را با یادداشت‌هایش بهتر و بیشتر می‌شناسیم. انگار ندای درونی راوی مرد و درنهایت خودِ نویسنده است و اصلا طرف مقابلی (خواهر) برای برقراری گفت‌وگو مابازای خارجی ندارد. راوی اول و پدر به‌عنوان مردان مهم داستان و حتی سید، عاری از حس‌و‌حال‌ هستند و به امور معمول و جبر روزمرگی تن داده‌اند. مادر و خواهر به‌نوعی با چپ‌دستی و هوشمندی ناشی از آن می‌خواهند با شیوه دیالوگ و عملکرد داستانی، موجودیت و برتری‌مندی خودشان را اثبات کنند. فصل دوم کتاب، دیالوگ‌های راوی- مرد و مادر است و به‌شدت تأثیرگذار. و فصل سوم تنهایی جبران‌ناپذیر هر‌یک از کاراکترهاست که هر‌کدام ساز خودشان را می‌زنند و اینها را خواننده از محتویات نوشته‌های راوی دوم (یاسی) به‌روشنی دریافت می‌کند. رمان صحنه‌های بازگشت به عقب زیاد دارد که برخی به گمان این قلم اضافه‌اند و کارکرد تکنیکی به لحاظ پیشبرد حوادث داستانی ندارند و حذف آنها به بدنه کار لطمه نمی‌زند. انگار یک‌جور حس درونی نویسنده او را مجاب کرده که سکانس‌های ویژه را لابه‌لای قصه بگنجاند. هرچه هست زنگار است. زنگار کدورت‌ها که به قول راوی خواهر هی ضخیم‌تر می‌شود و تنهایی آدم‌های آن خانه را پررنگ‌تر می‌کند و آنها را از هم دورتر. به‌همین‌خاطر هیچ‌کدام‌شان گوش به حرف هم نمی‌دهند و یک‌تنه و بی‌مشورت تا مرز نیستی کشیده می‌شوند. بدون اینکه در زمان حیات، درکی متقابل از روحیات و حس‌و‌حال هم پیدا کنند. بیماری مادر و مرگ خودخواسته‌اش و تصویری که نویسنده از او می‌سازد (لکه سفیدی در دوردست که روی ویلچر نشسته)، کابوس مشترک مادر و راوی دوم، جنگ و نافرمانی بچگی‌های‌شان در خواب، مورچه‌ها و نوچ‌شدن خیلی از اشیا و دست‌ها، چشم‌در‌چشم ‌شدن راوی مرد و مادرش حتی از آن فاصله دور، خالکوبی حرف «ج»، پیدا‌کردن جسد یاسی زیر یخ‌های استخر، و به‌‌طور‌کلی دو فصل آخر کتاب از صحنه‌های درخشان رمان است. از مختصات مهم و ارزشمند نویسنده، می‌توان به ایجاز در روایت داستان، خونسردیِ لحنِ راویان داستان‌هایش، در‌عین‌حال غنا و عمقِ پرسوناژها و تک‌ضربی موجز در دیالوگ‌ها اشاره کرد. این ویژگی‌ها در همه آثار نویسنده، شهود دارد و خواننده را تا پایان‌بندی داستان درگیر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.