آینده سایبورگی ما
عبدالرضا ناصرمقدسی.متخصص مغز و اعصاب
فیلم «آلیتا: فرشته جنگ» محصول سال 2019 و به کارگردانی «رابرت رودریگز» است. یک فیلم در ژانر سایبرپانکِ
علمی-تخیلی. فیلمی آخرالزمانی که جهان را پس از نبردی بزرگ نشان میدهد. سایبرپانک یکی از زیرشاخههای ژانر پادآرمانشهری محسوب میشود. ژانری که درباره آینده دور است؛ آیندهای که با فروپاشی و تباهی همراه شده است. تباهیای که البته محصول اعمال انسانهاست. در سایبرپانک ما با دنیایی پیچیده از رباتها، هوش مصنوعی و سایبورگها روبهرو هستیم؛ دنیایی که نتوانسته با این تغییرات کنار بیاید و عملا به نوعی بینظمی و هرجومرج رسیده است. ازاینرو ژانر سایبرپانک میتواند بهمثابه نوعی هشدار نیز تلقی شود. هشدار اینکه در آینده ما چه اتفاقاتی میتواند بیفتد و برای جلوگیری از وقوع آن باید به چه نکاتی بیشتر از بقیه توجه کرد. فیلم «آلیتا: فرشته جنگ» نیز ما را به چنین جهانی میبرد. زمین به دنبال جنگی بزرگ با جمهوری مریخ به ویرانهای بدل شده است. انسانها در شهری آسمانی به نام زالم زندگی میکنند و عملا تمام آنهایی را که روی زمین زندگی میکنند، به برده خود بدل کردهاند. فیلم «آلیتا: فرشته جنگ» اگرچه فروش بالایی داشت ولی از یک فیلمنامه ضعیف رنج میبرد. بااینحال نکاتی نیز در فیلم بود که میتواند از منظر بحث ما مورد توجه قرار گیرد. فیلم ما را به دنیای سایبورگها میبرد. انسانها دیگر هویت بیولوژیک خود را از دست داده و به ترکیبی از بیولوژی و تکنولوژی بدل شدهاند. با این تفاوت که نسبت هریک از این دو جزء در هر انسانی متفاوت است. جالب اینجاست که انبوه انسانها مشکلی با این موضوع ندارند و تغییرات مورفولوژیکی که یکیشدن انسان و ماشین به وجود آورده است، در حس زیباشناختی انسان درباره گونه خود تغییری ایجاد نکرده است. با اینکه همین موضوع میتوانست دستمایه فیلمی خوب با ارزشهای علمی شود، اما فیلمنامهنویسان بیشتر بر جنبه تخیلی موضوع تأکید کردهاند. فیلم مربوط به سالهای آینده است؛ چیزی بیش از 500 سال بعد. در این زمان سایبورگها به معنای تمام به تکامل رسیدهاند. نمیتوان تفاوتی بین آنها و انسانها گذاشت، با این فرق که درون آنها بیشازپیش تکنولوژیک شده است. همین موضوع سبب میشود که بهراحتی نمیرند. زندهبودن دیگر فعالیت قلب نیست، بلکه وجود پردازشهایی در مغز -ولی یک مغز مصنوعی- سبب میشود که آنها را زنده بدانیم. برای همین میتوان در صورت داشتن بدنی مناسب و البته تکنولوژیک، همان سر باقیمانده از سایبورگ را به این بدن تکنولوژیک پیوند زد. داستان این فیلم نیز از همینجا شروع میشود. دکتری عجیب (دکتر دایسون ایدو) که در واقع جراح سایبورگها است، در جستوجوی خود برای پیداکردن اعضای مصنوعی در جایی که پر از تکهها و باقیماندههای سایبورگهاست، به نیمتنهای از یک دختر برمیخورد که دستگاه ردیاب او نشان از وجود فعالیتهای الکتریکی در مغز آن میدهد؛ یعنی این دختر سایبورگی زنده است. توجه داشته باشید که در اینجا دیگر مهم نیست که با نیمتنهای تکهشده روبهرو باشیم. هیچ خونریزیای وجود ندارد؛ زیرا اصلا رگی در کار نیست. مهم همین فعالیتهای الکتریکی است که بهویژه باید در مغز حفظ شده باشد و این دکتر همین فعالیت را در مغز این دختر سایبورگی مییابد. او این نیمتنه را به خانه برده و بدنی را به آن میبخشد؛ بدنی که برای دختر خودش کنار گذاشته بود. چیز زیادی درباره ویژگیهای مغز این دختر سایبورگی گفته نمیشود. فقط میدانیم که مغز این سایبورگ حاوی عناصر انسانی بوده است. آیا بافتی بیولوژیک در ساخت مغز به کار رفته یا نه، ساختار این مغز تکنولوژیک با گرتهبرداری از مغز انسان ساخته شده است؟ اینها سؤالاتی است که فیلم به آن پاسخ نمیدهد ولی میتواند مغز مخاطب را به خود مشغول کرده و درعینحال اندیشههای جدیدی را به او القا کند. دکتر «دایسون ایدو» که این جراحی پیوند را انجام میدهد، هیچ شباهتی به جراحهای امروز ندارد. او در واقع یک cybersurgeon است. در اتاق جراحی دکتر «ایدو» وسایل جراحی و تخت جراحی مختص سایبورگها را مشاهده میکنیم که هیچ شباهتی به تختهای جراحی معمول اکنون ندارد. در اینجا نیز با تکنولوژی بالایی روبهرو هستیم که همگام با سایبورگها تکامل یافته است. جراحی شروع میشود. بازوهای تکنولوژیک به کار میرود و بدنی کاملا تکنولوژیک با نمایی انسانی به این نیمتنه متصل شده و زندگی به مفهومی که ما میشناسیم؛ یعنی بیدارشدن و راهرفتن و حرفزدن به این دختر سایبورگی یا همان «آلیتا» بازمیگردد. کشف دوباره بدن از سوی «آلیتا» و سعی در هماهنگی با آن نیز از نکات دیدنی این فیلم است؛ نکتهای که متأسفانه فیلم خیلی سریع از آن عبور میکند تا به جای طرح سؤالاتی عمیق باز به دام گیشه و کلیشه بیفتد و موضوعی اکشن را دستمایه اصلی ساخت داستان آن کند. «آلیتا» چیزی از گذشته خود به یاد ندارد، پس میرود تا جهان را ببیند و بشناسد و اینگونه آرامآرام با قابلیتهایی که دارد، گذشته خود را نیز به یاد میآورد. او با پسری به نام «هیوگو» آشنا میشود که رؤیای رفتن به زالم را دارد. آنها در جستوجوی خود به بقایای یک سفینه بازمانده از مریخیها برخورد میکنند و درون آن بدنی با تواناییها و فناوری فوقپیشرفته مییابند. «آلیتا» با وجود مخالفت دکتر «ایدو»، بدن خود را با این بدن جدید جایگزین میکند. «هیوگو» سعی در رفتن به سوی زالم دارد، اما در این راه از بین میرود. حالا باید منتظر قسمت دوم این فیلم باشیم و ببینیم که در جدال بین زمینیها و شهر آسمانی زالم، «آلیتا» این فرشته جنگ دست به چه اقداماتی میزند. بخش عمده فیلم چندان دلچسب نبوده و از ضعف داستانی رنج میبرد. از نگاه سینمایی به علم، مهم همان چیزی است که در فیلم با عنوان پیوند مغز در جهان سایبورگی مطرح میشود. آیا خود مغز هم میتواند الکترونیک شود؟ در آن صورت محتوای انسانی آن چه میشود. بیشک در ادامه تکامل سایبورگی و رشد تکنولوژیک چه بخواهیم و چه نخواهیم، انسان به این سمت حرکت خواهد کرد، اما اینکه این حرکت چه پیامدهایی دارد، چیزی است که از همین اکنون باید به دقت به آن پرداخته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.