جستوجوي فاضلابها برای جلوگيري از فوران دوباره كرونا
ترجمه: عبدالله مصطفایی
قبلا در چندین مقاله، پیشنهاد راهاندازی مركزی در ایران برای رصد تركیبات نوظهور شیمیایی و بیولوژیك در فاضلابهای شهرهای مختلف با هدف آگاهی از وضعیت بیماریها و هنجارها و ناهنجاریهای رخداده در شهرها را مطرح کردهایم كه امیدواریم هرچه زودتر تحقق یابد. در خصوص همهگیری ویروس كرونا در مقاله «آنالیز فاضلاب، شاخصی برای کنترل ویروس کرونا» روزنامه «شرق» مورخ 4/2/1399 نیز مجددا به قابلیتهای فاضلاب برای نقشآفرینی در عرصه مبارزه با كرونا پرداخته شد. خبر دیگر آنكه اخیرا مقالهای در ژورنال مهندسی محیط زیست انجمن مهندسین سیویل آمریكا با عنوان «ویروس كرونا در فاضلاب دیترویت» چاپ شده است كه با جزئیات به آنالیزهای مربوط به این موضوع میپردازد. در مقاله زیر ابتدا مطلبی از سایت بیبیسی آورده شده كه بیانگر تلاشهای كشور انگلستان در مقوله مفهومی وسیعتر یعنی «اپیدمیشناسی از طریق فاضلاب» است. در ادامه مطالب برگرفته از سایت نشریه ساینتیفیكامریكن به دستاوردهای جدید در این خصوص میپردازد و سعی دارد چالشهای پیشرو را مورد بررسی بیشتر قرار دهد.
اپیدمیشناسی از طریق فاضلاب تست کرونا از طریق شبکه فاضلاب میتواند جهش در میزان ابتلا به این ویروس را تا 10 روز زودتر از تستهای موجود پزشکی شناسایی کند. محققان تحت سرپرستی مرکز بومشناسی و آبشناسی بریتانیا مشغول کار برای تهیه یک روش تست استاندارد برای «شمارش» ویروس کرونای موجود در نمونههای شبکه فاضلاب هستند. دکتر «اندرو سینگر» محقق ارشد این مطالعه میگوید: «هرچه زودتر نشانههای آلودگی پیدا شود، مداخله میتواند زودتر انجام شود. این یعنی زندگی در بحران کنونی، خیلی قابل تحملتر خواهد شد». در قدم اول شبکهای از پژوهشگران از دانشگاههای مختلف ازجمله نیوکاسل، بانگور و ادینبورو برای نمونهبرداری از آب واردشده به مراکز تصفیه فاضلاب با شرکتهای آبوفاضلاب همکاری میکنند. در مراحل نخست همهگیری کووید-۱۹، تحقیقات نشان داده بود که افراد آلوده به ویروس کرونا، آن را از طریق مدفوع دفع میکنند. همین شناخت بود که باعث علاقه محققان به «اپیدمیشناسی از طریق فاضلاب» شد. دکتر «سینگر» میگوید: «با نمونهبرداری از بخشهای مختلف شبکه فاضلاب میتوانیم بهتدریج رد شیوع تا یک ناحیه کوچک جغرافیایی را بگیریم. این به مقامهای بهداشت عمومی امکان میدهد بهسرعت در بخشهایی که در معرض بیشترین خطر گسترش آلودگی هستند، مداخله کنند». او افزوده است: «شبکه ما شش آزمایشگاه دارد که توانایی انجام این کار را دارند، به همین دلیل یک سیستم نظارت ملی را میتوان همین فردا راهاندازی کرد». محققان اکنون برای یافتن راهی بهمنظور اندازهگیری مرتب میزان آلودگی در سراسر شبکه تصفیه فاضلاب تلاش میکنند. پروفسور «دیوید گراهام» از دانشگاه نیوکاسل که در توسعه این تست شرکت دارد، میگوید: «با اثر انگشت ژنتیکی خیلی راحت میتوان گفت كه آیا چیزی در فاضلاب هست یا نه. اما ما میخواستیم دقت بیشتری در تستها داشته باشیم تا کار ما از نظر اپیدمیشناسی که مسئله مرگ و زندگی را تعیین میکند، مؤثر باشد». اکنون او و همکارانش راهی برای اندازهگیری میزان مواد ژنتیکی ویروس کرونا در فاضلاب پیدا کردهاند. او توضیح میدهد: «ما میتوانیم میزان ویروسها در یک نمونه را شمارش کنیم و چون هر نمونه از یک تصفیهخانه فاضلاب که بخشی خاص از شهر را تحت پوشش دارد، اخذ شده است، میتوانیم تخمین بزنیم که از چه تعداد افراد ساکن آن ناحیه آمده است». او اشاره میکند که درحالحاضر حدود هفت تا 10 روز طول میکشد تا ابتلای یک فرد مشخص شود اما آنها با کمک تست فاضلاب میتوانند «حداقل یک هفته زودتر بگویند آیا کسی در یک ناحیه مبتلاست یا نه». استفاده از این تست بهعنوان یک سیستم هشدار کووید-۱۹ نیازمند ریزهكاریهای بیشتری است. هرچند برخی کشورها ازجمله اسپانیا قبلا شروع به نظارت بر آب فاضلاب کردهاند اما مشکلاتی وجود داشته است. مثلا یک نتیجهگیری که اشاره میکرد شاید آلودگی به ویروس کرونا در ماه مارس ۲۰۱۹ در بارسلون وجود داشته، ممکن است ناشی از آلودگی آزمایشگاهی بوده باشد. برای به حداکثر رساندن دقت و ارزش یک سیستم نظارتی با کمک فاضلاب، مشکلاتی هست که ابتدا باید حل شود؛ ازجمله میزان تجزیه ویروس زمانی که در آب است، تأثیر سایر آلایندهها بر نتایج و نیز تعداد نمونههای مورد نیاز برای ایجاد یک شبکه ملی برای بهدستآوردن تصویری مفید از شیوع. دکتر «سینگر» گفت: «بدیهی به نظر میرسد که باید از این روش استفاده کنیم. اما این رویکردی است که قبلا هرگز برای یک همهگیری به کار گرفته نشده است». در آمریكا چه خبر است؟ درحالیکه ایالتهای آمریكا در حال بازگشایی كسبوكارها هستند، ویروس جدید كرونا در نتیجه ناکافیبودن اقدامات برای مهار آن، به بخشهایی از این کشور بازمیگردد. مدتزمان لازم برای آزمایش افراد و ردیابی تماسهای افراد آلوده باعث ایجاد تأخیر ذاتی در ترسیم وضعیت شیوع ویروس میشود؛ اما برخی از محققان در حال توسعه روشی هستند كه میتواند با سرعت بیشتری به مسئولان بهداشت عمومی درباره فوران بیماری در آینده هشدار دهد و آن چیزی نیست جز آزمایش فاضلاب. برخی مطالعات اولیه حاکی از آن است که علائم گردش عفونت در جامعه قبل از اینکه آزمایشهای مرسوم آنها را نشان دهند، ممکن است در فاضلاب ظاهر شوند و آزمایش فاضلاب میتواند به نحو گستردهتری كمک کند. خانم «ماتوس» سالها از عمر خود را صرف مطالعه آنچه از بدن انسان خارج میشود، كرده است تا بتواند بهتر بفهمد كه در درون بدن ما چه اتفاقی میافتد. این زیستشناس محاسباتی، وسیلهای شبیه یك ظرف شیر ساخته و میتواند درون منهولهای فاضلاب پایین داده شود تا به طور مداوم جریانی از ادرار و مدفوع را از طریق یک لوله جمعآوری کند. ابتدا «ماتوس» و همكارانش درصدد بودند تا فاضلابها را برای بررسی مصرف مواد مخدر تحت بررسی امضای شیمیایی قرار دهند؛ اما در ماه فوریه سال جاری گزارشهایی مبنی بر شناسایی امضای ژنتیکی ویروس جدید كرونا در مدفوع انسان منتشر شد. بنابراین خانم «ماتوس» و شرکت Biobot Analytics که او یكی از بنیانگذاران آن است، توجه خود را روی ردیابی کووید-19 متمركز کردند. البته خانم «نیوشا قائلی» نیز یكی دیگر از بنیانگذاران این شركت است. آنها اکنون در حال نمونهبرداری از فاضلاب جمعآوریشده از 400 تصفیهخانه فاضلاب هستند که به گفته «ماتوس»، تقریبا 10 درصد از جمعیت ایالات متحده را تحت پوشش قرار میدهد. این یکی از دهها تلاش مشابه است که در سراسر جهان به منظور ترسیم تصویری کامل از اینكه این ویروس در کجا بوده و چقدر گسترده شده است، انجام میشود تا بعدا بتوان از این اطلاعات برای کمک به کشورها بهمنظور شروع اقدامات مهاركننده استفاده کرد. آقای «یان پیپر»، میكروبیولوژیست زیستمحیطی در دانشگاه آریزونا كه در زمینه پاتوژنهای فاضلاب شهری مطالعه میكند، میگوید: «درحالحاضر ناشناخته بزرگ این است كه تعداد آزمایشهای تشخیصی در آمریكا برای بیماری كرونا محدود است و هیچکس سرنخی از تعداد افراد آلوده و افراد بدون علامت ندارد. بهعلاوه تعمیمدادن نتایج این تستهای تشخیصی بر روی کل جمعیت نیز كاری غیرعلمی است و انجام چنین تستهایی به طور عادلانه در سطح كشور انجام نمیشوند. در مقابل آگاهیم كه همه از توالت استفاده میکنند؛ بنابراین نمونهبرداری از فاضلاب امکان بررسی حضور کروناویروس جدید در میلیونها نفر را به طور همزمان و بدون درنظرگرفتن وضعیت اقتصادی یا دسترسی به مراقبتهای بهداشتی فراهم میکند». خانم «ماتوس» نیز دراینباره میگوید: «دادههای ما به صورت طبیعی جمع میشوند و به صورت خام و ناشناس هستند». با وجود این هنوز محدودیتهایی در چگونگی استفاده از این رویکرد در همهگیری فعلی وجود دارد. این فناوری به طور قطعی نمیتواند به اپیدمیشناس بگوید که آیا کل جمعیت از ویروس پاک هستند؛ اما با خروج مناطق مختلف از حالت قرنطینه، میتواند بیانگر راهی سریعتر برای شناسایی فوران این بیماری در آینده باشد. این رویکرد همچنین ممکن است زمینه کوچک، اما روبهرشد اپیدمیشناسی از طریق فاضلاب را تقویت کرده و آن را برای شناسایی سایر بیماریها گسترش دهد. هشدار زودهنگام مانند دیگر ویروسها، پاتوژن ایجادکننده کووید-19 نمیتواند خود را کپی کند. در عوض، به سلولهای زنده، ازجمله آنهایی که روده انسان را پوشانده است، نفوذ میکند و به آنها امکان میدهد تا RNA آن را به طور فعال تکثیر کنند. بیماران آلوده سپس ذرات RNA ویروسی را در مایعات بدن، ازجمله بزاق، مخاط و مدفوع میریزند. اینها درنهایت در فاضلاب تخلیه میشوند و فاضلاب جایی است که میتوان آنها را به میزان بالایی یافت که قابل تشخیص باشند. نمونهبرداری از ذرات RNA موجود در فاضلاب میتواند به محققان كمك كند تا چند كار را انجام دهند: اول آنكه آنها میتوانند توالی ژنهای کروناویروس را بررسی كنند تا ببینند كه چگونه گونههای مختلف جهش یافته و تغییر كردهاند. چنین آنالیزی همچنین به محققان اجازه میدهد تا انتشار پاتوژن را ردیابی کنند و همه گونههای در حال گردش را تحت پوشش قرار داده و به بررسی «اجداد ویروسی» آنها بپردازند. در یک مطالعه جدید که هنوز مورد داوری قرار نگرفته و در مرحله پیش از چاپ است، میکروبیولوژیستها تشخیص دادهاند که سویه غالب خارجشده از فاضلاب یکی از شهرهای مونتانا، احتمالا دارای تباری از یک ویروس در حال گردش در اروپا است. آزمایش فاضلاب با استفاده از همان روش تشخیصی به كار گرفتهشده برای پردازش نمونه سواب (معمولا از بینی افراد گرفته میشود) انجام میشود تا به این سؤال ساده پاسخ دهد که آیا ویروس كرونا در یک اجتماع معین وجود دارد یا نه. «کوین توماس» که استاد اتحاد کوئینزلند برای علوم بهداشت محیط در استرالیاست، میگوید: «در اینجا نیز از قبل پتانسیل مثبت یا منفیبودن نتیجه وجود دارد و میتوان آن را در یک مقیاس گسترده به کار برد». او در ماه آوریل مطالعهای را در نشریه Science of the Total Environment منتشر کرد که نشاندهنده این تکنیک بود. بهعلاوه گروهی در اسپانیا، با انتشار مقالهای در نشریه تحقیقات آب، مدعی شدهاند كه توانستهاند حدودا دو هفته قبل از تشخیص هرگونه بیماری کووید-19 در آن منطقه، نمونه فاضلاب مثبت را حتی در مکانهایی که شیوع آن کم است، تشخیص دهند. این هشدار اولیه این حسن را دارد كه میتواند سیاستگذاران را راهنمایی كند كه در آن محل چه موقع اقدامات سختگیرانه را برداشته یا آنها را دوباره برقرار كنند. خانم «ماتوس» میگوید: «اگر همزمان با بازکردن شهرها و كاهش محدودیتهای كرونایی، دوباره روند بیماری بهخصوص در مکانهای خاص شروع به افزایش کند، وجود چنین بازخوردی بسیار مهم خواهد بود». کار تا جایی پیش رفته که اکنون در برخی از کشورها، بحثهایی جدی درباره گسترش چنین نظارتی در جریان است. در ایالات متحده آمریکا، صحبتهایی درباره برپایی یک برنامه جدید برای نظارت ملی وجود دارد. «وینسنت هیل»، محقق مرکز کنترل بیماریها (CDC) است و در بخش پیشگیری از بیماری ناشی از آب فعالیت میكند. او میگوید: «این آژانس درحالحاضر با محققان کار میکند تا قابلیت اطمینان آزمایش را با روشهایی چك كرده و این روشها را استانداردسازی کند». او میافزاید: «آزمایش فاضلاب هرگز جایگزین آزمایش منظم فردی نمیشود. با وجود این، این یک منبع اطلاعاتی باارزش است و در مورد وضعیت کل جمعیت بهسرعت قابل حصول است». «آنجلا راسموسن»، ویروسشناس دانشگاه کلمبیا نیز موافق این نظر است. وی میگوید: «به نظرم آزمایش فاضلاب بهعنوان یک ابزار نظارتی بالقوه میتواند بهویژه هنگام محدودبودن منابعی مانند PPE [تجهیزات حفاظت شخصی] و تجهیزات مورد نیاز آزمایشها، بسیار مفید باشد». وی ضمنا میافزاید: «اما بههیچوجه جایگزینی برای آزمایشهای تشخیصی و کارهای اپیدمولوژیک نیست». منفیهای کاذب و ناشناختهها البته در تشخیص بیماری به كمك فاضلاب محدودیتهایی نیز وجود دارد. یک مسئله این است که ماهیت تلفیقی فاضلابهای شهری به این معناست که محققان نمیتوانند فاضلاب محلهای پرخطر مانند خانه سالمندان، بیمارستانها، زندانها یا واحدهای بستهبندی گوشت را جدا کنند. موضوع دیگر، وجود عدم اطمینان در خصوص فاصله بین شروع علائم و زمانی است که RNA ناشی از SARS-CoV-2 (نام رسمی ویروس که باعث کووید-19 میشود) در مدفوع قابل تشخیص است. ضمنا دانشمندان هنوز کاملا روشن نکردهاند که مردم پس از بهبودی تا چه مدت ذرات ویروس را وارد فاضلاب میكنند. «توماس» میگوید: «همچنین مشخص نیست که باید قبل از شناسایی، چه تعداد نسخه از RNA ویروسی در یک نمونه موجود باشد». مطابق مدلی که در ماه آوریل در Science of the Total Environment منتشر شد، نمونه فاضلاب مثبت ممکن است نشاندهنده آلودگی یك نفر در بین 114 نفر یا یك نفر در بین دو میلیون نفر باشد؛ اما بدون دانستن حداقل تعداد نسخههای لازم برای تولید نتیجه مثبت، این احتمال وجود دارد که یک تست بتواند نتیجه منفی کاذب ایجاد کند و اشتباها یک منطقه خاص عاری از کووید-19 اعلام شود. بنابراین آزمایش فاضلاب میتواند نشانگر وجود ویروس باشد، اما بهطور قطعی نبود آن را تأیید نمیکند. برای حل این مشکل، بسیاری از محققان در حال پیگیری چگونگی تغییر تعداد نسبی ذرات RNA در یک مکان خاص با گذشت زمان هستند. «دیوید جونز»، محقق علوم خاک و محیط زیست در دانشگاه بنگور در ولز است. وی معتقد است كه ردیابی غلظت ذرات، مهمترین مرحله برای انجام پایش در سطح یك جمعیت است. دلیل این امر آن است که انجام این کار به شناخت همهگیری بیماری کمک کرده و بر میزان مفیدبودن عملکرد قرنطینه نظارت میکند. چندین گروه ازجمله خانم «ماتوس» و همکارانش، یک گام جلوتر گذاشتهاند؛ یعنی آنها در تلاشاند تا برآورد کنند که چگونه غلظت ذرات ویروسی در فاضلاب با تعداد کل بیماران در یک جمعیت مشخص رابطه دارد. این محاسبات سعی در بهحسابآوردن متغیرهایی ازجمله اثر رقیقکننده بارندگی و رواناب سطحی دارند. در یک مقاله پیش از چاپ که هنوز در حال داوری است، گروه خانم «ماتوس» تخمین زده است كه در یك منطقه از ماساچوست، درصد افرادی كه احتمالا به کووید-19 آلوده بودهاند، حداقل پنج برابر تعداد افرادی است كه رسما آزمایش آنها مثبت اعلام شده و این گویای آن است كه در اجتماع، هنوز موارد تشخیصدادهنشده وجود دارد. گروهی از پژوهشگران در کانکتیکات در مقالهای جدیدتر كه هنوز به چاپ نرسیده، نشان دادهاند که در یک كلانشهر، غلظت ذرات RNA حدود یک هفته قبل از تشخیص موارد جدید کووید-19 به اوج خود رسیده است. اما «جردن پسیا» كه مهندس محیط زیست در دانشگاه ییل است، اظهار کرده که تشخیص تعداد دقیق بیماران با آنالیز فاضلاب كار دشواری است؛ «زیرا [آزمایش منظم] فقط به مواردی که علائم دارند و برای تستدادن به آزمایشگاهها میروند، محدود میشود». با وجود این، برای افقهای طولانیمدت، علاقه دوباره به این تکنیک نشاندهنده وجود بلوغ گستردهتر در اپیدمیشناسی از طریق فاضلاب است. «کریستین داوتون»، یک محقق بازنشسته سازمان حفاظت محیط زیست آمریكاست که در نگارش یک مقاله مروری تأثیرگذار در سال 1999 مشاركت داشته است. وی بهتازگی اظهار کرده که این بیماری همهگیر برخی از نگرانیهای سنتی مانند موارد مربوط به حقوق حریم خصوصی را از بین برده است. ضرورت برخورد با کووید-19 میتواند به ایجاد چنین سیستمهای نظارتی کمک کند؛ یعنی میتواند نهتنها در پاسخ به این بیماری همهگیر، بلکه در ردیابی سایر بیماریها و حتی در موارد جدیدی که در آینده پدیدار خواهند شد، کمک کند. «یان پیپر» میگوید: «من گمان میکنم که پایش فاضلابها به دنبال این تجربه در مورد همهگیری كرونا، بسیار رواج پیدا کند». ScientificAmerican, 30 Jun. 2020
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.