شکلهای زندگی: درباره حسین آتشپرور و داستانهایش
همنوایی جهان و صورت
عالیه کلید را در قفل چرخاند و در را با شانه فشار داد، باز نشد، به چپ و راست خیابان نگاه کرد تا آشنایی پیدا کند. سمساری پیر که عالیه او را نمیشناخت، به کمکش آمد و در خانه قدیمی را باز کرد و عالیه بعد از دو، سه سالی که به آنجا نیامده بود، قدم به خانهای گذاشت که سالها با همسرش سرهنگ اسماعیل نادری و دو فرزندش شهلا و شهرام در آن زندگی کرده بود. ورود عالیه به خانه، یکباره گذشته و در پی آن انبوهی از خاطرات را زنده کرد، اما آنچه بیشتر او را معذب کرد تنهاییاش بود: «از تنهایی یکه خورد، نه صدای قیلوقال بچهها در وقت آبتنی بود و نه نعره سرهنگ، دیوارها تا نیمه خیس بود، لای درز آجرها از رطوبت خالی شده بود. درختها به نظرش بیقواره آمد. سرش را به آشپزخانه برد، بوی نم و ترشیدگی آزارش میداد».1
«مدالها» داستانی کوتاه از مجموعه داستان «ماهی در باد» اثر حسین آتشپرور است. آتشپرور در این داستان، گذشت اجتنابناپذیر زمان را به نمایش درمیآورد. گذشت زمان سپریشده پدیدهای است که بهویژه آدمی آن را در ایام پرتلاطم تجربه میکند. مقصود از ایام پرتلاطم تنهایی، شکست، غربت و تجربههای مشابه آن است. در این تجربههای تروماتیک، گذشته گاه در تمامیتش و بیشتر بهصورت خاطراتی در ذهن تداعی میشود. داستان «مدالها» به یک معنا خاطرههایی از گذشتهاند که عالیه با رفتن به خانه قدیمیاش در الدشت به خاطر میآورد. خاطرات گذشته در بسیاری موارد حالوهوای نوستالژیک پیدا میکند؛ مسئلهای که مدتها به پدیدهای رایج بدل شده است. در نوستالژی، گذشته تماما خوب و زیبا دیده میشود تا بدان اندازه که میتوان آن را مانند موزه تماشایی دید و تأسف خورد که چرا اکنون همچون گذشته نیست. اما این «تمامی» گذشته نیست بلکه بخشی از کارکرد روان یا خودآگاه آدمی است که وظیفه احضار دستچینشده خاطرات را بر عهده میگیرد. خودآگاه، چنان که از نام آن پیداست، درصدد «حفظ ظاهر» است. خودآگاه این کار را با پنهانکردن خاطرههایی که نباید دیده یا به یاد آورده شوند انجام میدهد تا از صراحتبخشیدن به تمامی خاطره طفره رود. نوستالژیکشدن تأسف «خودآگاه» و نه «ناخودآگاه» بابت گذشته ازدسترفته است، اما مسئله آن است که خاطره در تمامیتش فقط خودآگاه نیست بلکه ناخودآگاه نیز هست. تفاوت مهم این دو، آن است که خودآگاه بخش دستچینشده گذشته و ناخودآگاه بستر و گذرگاه تصوراتی از گذشته است که «ظاهرا» فراموش شده است و در برابر شکوه و زیبایی که «خودآگاه» از گذشته به نمایش میگذارد، به چشم نمیآید. بخشی از ادبیاتی داستانی ما در سالها و دهههای اخیر، بنا بر مقتضیات زمانه، روح و روان آدمی را موضوع داستانسرایی خود قرار داده و به کندوکاو در دنیای ذهنی انسان میپردازد. این مسئله ازجمله دلایلی است که به شخصیشدن ادبیات منتهی شده است. شخصیشدن ادبیات چنان که از نام آن برمیآید، به حالوهوای «فرد»، «تخیلات» و «تصورات» وی بسنده کرده و در آن متوقف میماند. اما این تمام ماجرا نیست، همزمان با این، گرایش به فرم نیز رشدی چشمگیر داشته است. فرمالیسم همواره در مقابل معناگرایی یا همان محتواگرایی قرار گرفته اما این به آن معنا نیست که میان این دو نحله بزرگ مرز مشترکی وجود ندارد. حسین آتشپرور در معدود داستانهای کوتاه و رمان خود در حین پرداختن به فرم و اهمیتی که برای آن قائل میشود، به محتوای موضوعی که آن را دستمایه کارهای خود قرار داده نیز میپردازد. انجام توأمان این دو بهخصوص در تناوبهای افراط و تفریط ادبیاتی ما* کاری اگرچه مشکل اما به همان اندازه حیاتی است. آتشپرور اهمیت فرم را درمییابد. او درباره فرم میگوید: «خواننده همیشه به جادو نیاز دارد تا شگفتزده شود، به این احتیاج دارد که نویسنده جلوتر از او برود و او را فراتر از خود ببرد و با نوآوریهایش به او پاسخ دهد».2 اما اهمیت فرم باعث نمیشود که آتشپرور از توجه به محتوای موضوع غافل بماند، زیرا موضوع، هر موضوعی که باشد، همواره در بستری معین رخ میدهد و در هر شرایط واجد محتوای تاریخی- اجتماعی است. به نظر میرسد ترکیب همزمان این دو نحله، مهمترین مسئله ادبیات و حواشی پیرامون آن است. در ادبیات معاصر ما معدود نویسندگانی بودهاند که متنهایی چنین ارائه دادهاند. فعالیتهای ادبی حسین آتشپرور تلاشی در این راستا برای ارائه همزمان این دو خط اصلی ادبیات، فرمالیسم و محتواگرایی است. آتشپرور در داستان کوتاه «مدالها»، «گذشته» را موضوع داستانسرایی خود قرار میدهد. اساسا گذشته موردعلاقه آتشپرور است. عالیه شخصیت اصلی داستان «مدالها» نیز دائما گذشته را به یاد میآورد اما تصوری که او از گذشته دارد با تصورات مرسوم نسبت به آن تفاوت دارد. عالیه تأسف دوران سپریشده را نمیخورد و نسبت به آن نوستالژیک نمیشود. او بهرغم آنکه زندگی گذشتهاش قرین موفقیت بوده و در کنار سرهنگ و فرزندانش از رفاه و شأن اجتماعی برخوردار است، «حال» که به آن ایام مینگرد حسرتش را نمیخورد. «گذشته» به نظر عالیه حتی اکنون در تنهاییاش تماما خوب و بیعیب نیست. او به «خودآگاه»اش فرصت نمیدهد تا گذشته را «دستچین» کند و آن را بهصورت دورانی بینقص و عالی به نمایش درآورد. گذشته به نظر عالیه درهرحال همان پستی و بلندی یا همان تلخ و شیرینیهای خودش را دارد، اما آنچه عالیه را از دیگر شخصیتهای گذشتهگرا جدا میکند، آن است که او نگاهش به «اکنون» معطوف است؛ به انزوایش، به فرزندانی که نزدش نیستند و تلخ و شیرینهایی که در دل زندگی وجود دارد. بهرغم همه اینها او میخواهد در اکنون واقعی زندگی کند. عالیه با درک «اکنون» نوستالژیکشدن را به تعلیق درمیآورد؛ مسئلهای مهم که میتواند «سیاست ادبیات» باشد. هر واقعه مضمون و محتوای خود را دارد و در بستری معین رخ میدهد. آتشپرور در داستانها و رمان خود آن را لحاظ میکند. اعتقاد به معنا یا چنان که گفته میشود محتواگرایی او را به نویسندگان همنسل خود و قبل از آن نزدیک میکند اما این مسئله باعث نمیشود آتشپرور از جذابیت فرم غافل بماند. خواننده با خواندن آثار وی جذابیت فرم را درمییابد و پتانسیل نهفته در «فرم» خواننده را با ابعاد متنوع زندگی آشنا میکند. این دو در آثار آتشپرور همزمان رخ میدهد. از طرفی دیگر تلاش آتشپرور ارائه «تیپ» بهجای «شخصیت» است. او بیش از شخصیت به تیپ اهمیت میدهد. سرهنگ در داستان «مدالها» نمونهای از یک تیپ اجتماعی است. سرهنگ به تنهایی یک تیپ است که مشابه رفتار وی را میتوان به وفور دید. ارائه چنین تیپ و مشابه آن اگرچه از منظر اجتماعی حائز اهمیت است اما بیانگر تاریخ اجتماعی نیز هست؛ بیان زمانهای که نظامیان از جایگاه نمادین برخوردار بودند. ارائه چنین تیپهایی از نگاه اکنون خالی از طنز هم نیست، طنزی برآمده از تنش میان موقعیت نمادین با امر واقعی. «سرهنگ بعد از آنکه به افتخار بازنشستگی نائل آمد، هرروز عادت داشت که لباس رسمیاش را با مدالها و قپهها بپوشد. صدای موزیک از دورهای دور میآمد. عالیه همانطور که در اتاق مهمانخانه ایستاده بود صدای سرهنگ را شنید - عالیه، عالیه! چیه اسماعیل- میشنوی عالیه؟ عالیه گفت: صدای شیپور همیشه خدا میاد اسماعیل».3 «خیابان بهار» رمانی دیگر از آتشپرور است، ماجرای رمان توأما در روستا و شهر اتفاق میافتد و خواننده با جریان سیال ذهنی روبهرو میشود، اما این جریان ذهنی او را به ورطه سورئالیسم نمیکشاند. اهمیت این رمان ارائه دموکراتیک شخصیتهای داستانی در سطحی برابر است. آتشپرور به «خودآگاه» خویش اجازه نمیدهد تا بعضی از شخصیتها را «دستچین» کند و آنها را به مرتبه قهرمانی ارتقا دهد. به همین دلیل در این رمان ما مواجه با قهرمان و یا ضد قهرمان نیستیم. «از بهمن تا ماهبانو و شهربانو و باران و پری، هرکس به اندازه سهمی که دارد بدون اغراق دیده میشود. همانطور که در زندگی است بهجای حادثه در خیابان بهار، مسئله روابط انسان با انسان و انسان با محیط مهم است و تمام اینها سهمشان به یک اندازه است. در خیابان بهار قهرمانی پیدا نمیشود تا آدمها را دور خود جمع کند».4 در این رمان همه شخصیتها قهرمانند و دقیقا به همین دلیل هیچکدام از آنها قهرمان نیستند. اهمیت آتشپرور درعینحال اهمیت نسلی است که درآن بالیده است؛ نسلی که همزمان به «جان» و «صورت»، «شکل» و «محتوا» توجه نشان میدهد. گلشیری چهره شاخص چنین نسلی است و آتشپرور از جمله نویسندگان آن به شمار میآید. پینوشتها: * مقصود از افراط و تفریطهای ادبیاتی، اشاره به دورههایی در ادبیات معاصر ماست که توجه به محتوی مانع از اهمیت فرم شده بود و در مقابل، دورههای اخیر است که توجه صرف به فرمگرایی متن را از محتوی حقیقی خود جدا میکند. 1، 3. «ماهی در باد»، حسین آتشپرور 2، 4. مصاحبه حسین آتشپرور با روزنامه اعتماد، شنبه 7 مهرماه 1397
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.