|

حجم‌هایی که برای فکر، ابعاد ساده‌ای دارند

حسین گنجی، منتقد: «هنگام تصحیح طرح یکی از شاگردان، بریولپف در یکی، دو جای آن اندکی دست برد و در نتیجه، طرح بی‌ارزش و مرده، ناگهان جان گرفت. یکی از هنرآموزان گفت: شما کمی در آن دست بردید و همه‌چیز آن عوض شده است، بریولوف گفت: هنر از آنجا شروع می‌شود که -اندکی- آغاز می‌گردد». لئون تولستوی با آوردن این روایت در کتاب هنر چیست؟ به برجسته‌ترین صفت ممیزه هنر اشاره کرده است. درست جایی که هنر در برابر غیر هنر خود را متمایز می‌کند و به عبارت دیگر تعریف می‌شود. هنر و غیر هنر گاهی فاصله یک لب و خط باریک است، مثل کسی که بر سر مرز ایستاده است و با یک قدم ساده از کشوری به کشور دیگر می‌رود، هنرمند نسبت به غیر‌هنرمند گاهی مرزی این‌چنین باریک و اندک دارد. کارهای سهل اما ممتنع، اندک ولی عمیق، ساده اما پر‌محتوا. مثل اتفاقی که در شعر معاصر ما رخ داده است، آنگاه که سهراب می‌گوید: «پشت هیچستان، چتر خواهش باز است: / تا نسیم عطشی در بن برگی بدود،/ زنگ باران به صدا می‌آید». یا وقتی فروغ می‌گوید: «در کوچه باد می‌آید / این ابتدای ویرانیست». یا احمد شاملو وقتی شعر معروف بیکن را با اندکی اصلاحات این‌گونه برمی‌گرداند و شعر را با تحول اساسی اما با تغییراتی اندک به ما عرضه می‌کند: «سکوت سرشار از ناگفته‌هاست». در هنر تجسمی هم همین راه طی شده است. یعنی کاری که کامبیز درم‌بخش با چند خط ساده می‌کند و معناهای بزرگ را ذیل همان تصاویر ساده به بوم و کاغذ سفید می‌کشاند. یا کاری که پرویز تناولی می‌کند و‌ با سه حرف ساده «هیچ» ما را به پرسش‌های بزرگ و چالش‌های بنیادین دعوت می‌کند.‌ یا کاری که محسن وزیر‌مقدم با اثر دست‌هایش بر روی شن‌ها در یک قاب تیره و سرد انجام می‌دهد. و در آخر کاری که محمد‌حسین عماد با حفره‌ها و سکون و آرامش درون آثارش و شعاع‌هایی که در دل حجم‌هایش ایجاد می‌کند، مخاطب اثرش را دگرگون می‌کند. هنر چیزی نیست جز همین تأثرات و تغییرات اندک و ساده یا بهتر بگوییم همان اندکی هایدگر. یعنی اندکی فاصله‌گرفتن با آنچه اکنون است. آنچه هست، نماد آنچه در ذهن ما قالب گرفته است محسوب شده و هر فاصله‌ای ولو اندک ولی معنا‌دار، نماد تغییر و خلق و نشانه‌ای برای نزدیک‌شدن به هنر محسوب می‌شود. بر همین اساس باید گفت هنر حرکت از اکنون به آینده، از رکود و تکرار و بی‌معنایی، به تمایز و تفاوت و معناست. به‌طور‌کلی این معنا و اندیشه که قرار است هنرمند با همان اندکی ایجاد کند، هدف و اساس کار اوست که اگر نباشد، بخش بزرگی از اثر همراه اثر نیست. مارتین هایدگر در کتاب سرآغاز کار هنری می‌گوید: «پس از آنکه در ذاتِ کار هنری -که آرام است- اندیشه رفت، تازه می‌توان دید که در کار چه به کار است». آرامی، اندکی تفاوت با چاشنی اندیشه که هم تولستوی می‌گوید و هم هایدگر، در هنر معاصر ایران خاصه در کارهای محمد‌حسین عماد بیش از دیگر هنرمندان مشهود و تعین‌یافته است. در میان هنرمندان به‌ویژه هنرمندان حجم‌ساز سده اخیر شاید هیچ هنرمندی به اندازه عماد از پرگویی پرهیز نداشته و به حکمت و اندیشه شرقی نزدیک نشده است. او مثل سهروردی که نور را ذات همه‌چیز می‌دانست، گویی فقدان را و نگفتن را و ظرف‌بودن را مثل گوشی برای شنیدن، ذات و جوهره کار خود می‌داند و در این میان زاویه و شعاع و خطوط ملایم و خمیده و از همه مهم‌تر انتخاب متریال چوب، برایش مهم‌ترین نشانه و دستمایه است. مانند حروف الفبا برای هر زبانی. برای اینکه به آنچه از آثار عماد درک می‌کنیم نظم دهیم، بهترین کار برشمردن ویژگی‌های تمایز‌بخش آثار اوست. ویژگی‌هایی که وقتی کنار هم قرار بگیرد، می‌تواند به نوعی معرف اثر او باشد. این را پیش از هر چیزی باید مورد توجه قرار داد که محمد‌حسین عماد با هنر کاملا خودآموخته مواجه شده و‌ با غرب از طریق کتاب‌های اندکی که در زمانه‌اش منتشر شده و به‌نوعی هنر غرب را مختصرا معرفی کرده، آشنا شده است. باوجود‌این در تمامی آثار او نوعی مینی‌مالیست و سادگی بی‌نهایت که نماد آثار هنر مدرن غرب است، وجود بارز و‌ پررنگی دارد. به قول سهراب آثار عماد اتاق‌های خلوت پاکی هستند که برای فکر، ابعاد ساده‌ای دارند. شاید بی‌راه نباشد که هر اثر او را یک قطعه شعر کوتاه مانند هایکوی شرق یا همین شعرهای درخشان نوی خود بدانیم. دیگر ویژگی برجسته آثار او معناست. همان که آثار او را از فرم‌گرایی و فرمالیستی‌شدن محض نجات می‌دهد و کار او را همان‌طورکه هایدگر می‌گوید صاحب اندیشه و صاحب کارش را کار می‌کند. جنسیت‌نداشتن و خود را از قالب‌های قضاوت روتین بیرون‌کشیدن یکی دیگر از ویژگی‌ها و البته باید بگویم تمایز کارهای عماد با دیگر مجسمه‌سازان و حجم‌کاران هم‌روزگارش است و همین خروج از قالب‌های روتین، عدم تکرار و تنوع در خلق، یعنی ویژگی دیگر کار او را نمایان می‌کند. آخرین ایستگاه که در نگاه به آثار عماد باید متوقف شد و در آن تأمل کرد، زبان‌داشتن و مخاطب را به دیالوگ‌ و گفت‌وگو با خود واداشتن است. در آثار او سکوتی هست که مخاطب را به حرف و برداشت و تعدد معنا و به‌عبارت‌دیگر حرف‌زدن و دیالوگ‌داشتن وامی‌دارد. جست‌وجوی هنرمندانه در ابعاد و اشکال، پنوعیای ذهن را به میان می‌کشد و حجم‌ها را انتزاعی و ذهنی می‌کند و با توجه به مدرن‌شدن به معنای غربی‌بودن آثار، گویی برآمده از کهن‌الگوهای بوم هنرمند است. عماد خودآگاه یا ناخودآگاه در عموم آثارش از فرم‌های نرم و آرام بهره می‌گیرد و خلأ را به درون حجم‌هایش دعوت می‌کند، درست همین‌جاست که به‌فکر‌واداشتن مخاطب آغاز شده و معنای متنوع خود را بیرون زده و گفت‌وگو حول اثر را شکل می‌دهد و این کم ویژگی‌ای برای یک اثر حجم نیست. این تعامل توده و فضا، منجر به خلق اثری شده است که نگاه نمی‌تواند گذری از کنارش عبور کند و مکث حداقل ماجراست. صراحت، سادگی و البته پذیرندگی موجب دعوت‌شدگی و رازآلودگی بیشتر آثار او شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.