اشغال انقلاب دوم؛ تولد آمریکاستیزی
ظرف 41سالی که از اشغال سفارت آمریکا میگذرد آثار زیادی در ایران درباره آن منتشر شده است. اکثر آثار سعی دارند اقدام دانشجویان را توجیه کنند و معمولا اشاره به اقدامات و سیاستهای تجاوزکارانه آمریکا علیه ملت ایران از زمان ملیشدن نفت و کودتای 28 مرداد کرده و اشغال سفارت را اقدامی تدافعی میدانند. اما رویکرد کتاب «اشغال» متفاوت از توجیه و دفاع از عملکرد دانشجویان است. در بخش «زمینههای تاریخی گروگانگیری در آبان 58» آقای کریمی در 22 صفحه بهصورت خیلی فشرده و کلی سعی کرده به سیر تکوین روابط میان ایران و آمریکا بپردازد؛ از پایان جنگ جهانی دوم که آمریکا بهعنوان یک بازیگر بینالمللی وارد عرصه معادلات جهانی شده و سر از ایران درمیآورد. آقای کریمی این بخش را خیلی سریع پشت سر گذاشته و به موضوع اصلی که عبارت است از تغییر ساست خارجی آمریکا در قبال ایران از زمان رویکارآمدن جیمی کارتر در دیماه 135. او در ادامه نشان میدهد که دولت کارتر فاقد یک سیاست منسجم در ارتباط با ایران بود. این «بلاتکلیفی» مهمترین ممیزه واشنگتن در دوران انقلاب بود و همچنان در 444 روز گروگانگیری ادامه مییابد. اگر به دنبال نقطهعطفی در کتاب باشیم که آن را متفاوت از آثاری از این دست بنماید، این نقطه عطف را بدون تردید در بخشی که توسط صادق زیباکلام نوشته شده، باید جستوجو کرد. زیباکلام در تحلیل 50صفحهایاش تحت عنوان «انقلاب اسلامی چگونه آمریکاستیز شد؟»، نگاه کاملا متفاوت و متمایزی به مقوله «آمریکاستیزی» انداخته. او معتقد است که برخلاف تبلیغات رایجی که بعد از اشغال سفارت در ایران به راه میافتاد، ماهیت انقلاب ایران بههیچروی آمریکاستیز نبود. زیباکلام معتقد است که مردم ایران در جریان انقلاب در سال 57 به دنبال دموکراسی، انتخابات آزاد، نبود زندانی سیاسی، حاکمیت قانون، آزادی بیان و این دست مفاهیم بودند. اساسا معضلشان با رژیم شاه به دلیل نبود آزادی بود. اما جریان مارکسیستی که نفوذ فکری گستردهای در دانشگاهها و میان روشنفکران داشت، در جریان انقلاب بههیچروی به دنبال آزادی نبود و برعکس به دنبال مبارزه با امپریالیسم و نظام سرمایهداری بود. زیباکلام نشان میدهد که رقابت سنگین و نفسگیری میان دانشجویان اسلامگرا و چپگرا در دانشگاههای کشور بهراه افتاده بود. اسلامگرایان مراقب بودند از مارکسیستها عقب نیفتند. در عین حال چپگرایان در رسانههایشان برخی رهبران انقلاب را متهم به سازش با مقامات آمریکا میکردند. اسلامگرایان بهمنظور عقبنیفتادن از مارکسیستها تصمیم به اشغال سفارت گرفتند. آنها به دنبال یک اقدام سمبلیک و انقلابی بودند. غایت تصورشان آن بود که اشغال دو سه روز بیشتر به درازا نمیکشد و ای بسا مسئولان در همان یکی، دو روز نخست آنان را از سفارت بیرون میکنند. اما نیروهای دیگری وارد صحنه شدند و ماجرای اشغال بهسرعت ابعاد دیگری پیدا کرد و پایاندادن به آن بهسرعت از دست دانشجویان درآمد و در نتیجه شد انقلاب دوم. زیباکلام در ادامه نشان میدهد که گفتمان آمریکاستیزی اگرچه ریشه در ادبیات انقلاب اسلامی نداشت، اما توانست مزیتها و دستاوردهای سیاسی، اجتماعی و بینالمللی زیادی برای مسئولان به همراه آورد و تبدیل به یک گفتمان رسمی شود. پدیدهای که تا امروز همچنان تداوم یافته. کریمی وقت زیادی روی مصاحبه با چهرههایی که در جریان اشغال سفارت نقش داشتند گذاشته. او 10 مصاحبه انجام داده است که بالغ بر 150 صفحه شده؛ کمال تبریزی، محسن میردامادی، محمد توسلی (عضو نهضت آزادی و شهردار تهران)، مرحوم حسین شیخالاسلام، محسن امینزاده، عباس عبدی، ابراهیم اصغرزاده، محمود احمدینژاد، هاشم صباغیان (از رهبران دولت موقت) و حاتم قادری. مصاحبهها از سه صفحه شروع میشود (کمال تبریزی) تا 45 صفحه (ابراهیم اصغرزاده). با وجود تلاشهای گستردهای که آقای کریمی برای مصاحبهها متحمل شده، این قسمت مطالب جدیدی به خواننده نمیدهد. گویی مصاحبهشوندهها مراقب بودند مبادا مطالبی پیرامون اشغال سفارت بیان کنند که تبعات سیاسی پیدا کند. یکی از اقدامات ارزنده کتاب جمعآوری واکنشها به اشغال سفارت است. آقای کریمی با مراجعه به آرشیو مطبوعات تمامی پیامهایی را که روشنفکران، چهرههای سیاسی، کانون نویسندگان، رهبران سیاسی و... صادر میکنند را در بخش ضمیمه آورده است. او فهرست را با خطبههای نماز جمعه مرحوم آیتالله منتظری آغاز میکند. فقره بعدی بیانیه معروف نهضت آزادی ایران است که دو روز بعد از اشغال سفارت منتشر میشود. بیانیه سوم از آن «کانون نویسندگان ایران» است. کانون حرکت ضد امپریالیستی ملت ایران را به رهبری امام خمینی تبریک گفته. جدای از حرکت دستهجمعی، تک تک اعضا هم آن اقدام انقلابی را به ملت ایران تبریک گفتهاند. محمود اعتمادزاده (بهآذین)، سیاوش کسرایی، امیرهوشنگ ابتهاج (سایه)، فریدون تنکابنی، محمدتقی برومند، باقر پرهام، دکتر غلامحسین ساعدی، احمد شاملو، دکتر اسماعیل خویی، محسن یلفانی، عبدالکریم لاهیجی، شیرین عبادی، مهرانگیز کار، هدایتالله متیندفتری و رضا براهنی از جمله شخصیتهایی بودند که اشغال سفارت را تبریک گفته بودند. این بخش از کتاب «اشغال» بهوضوح نشان میدهد که چگونه گفتمان آمریکاستیزی دارد جایگزین گفتمان دموکراسیخواهی میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.