بازگشت به برجام خیلی دور، خیلی نزدیک
امیر پسندهپور-دانشآموخته روابط دیپلماتیک
پیروزی جو بایدن، بارقههایی از امید در دل دولت تدبیر و امید و مردم ایران ایجاد کرد، چراکه یکی از مهمترین وعدههای انتخاباتی بایدن، بازگشت به برجام بود. معاهدهای که در یک ماراتن نفسگیر دیپلماتیک، بین دولت حسن روحانی و شش قدرت جهان به امضا رسید؛ اما سربرآوردن ترامپ در عرصه قدرت همه آرزوها و دستاوردهای تیم دیپلماسی شیخ دیپلمات را بر باد داد. دولت ترامپ با خروج از برجام نهتنها به صورت سلبی از سرمایهگذاریهای خارجی و بازگشت منابع مالی بلوکهشده جمهوری اسلامی جلوگیری کرد، بلکه به شکل ایجابی با سیاست فشار حداکثری و اعمال تحریمهای جدید، اوضاع را از آنچه تصور میکردیم، سختتر و طاقتفرساتر کرد. از آن سو، جمهوری اسلامی نیز براساس اصل رفتار متقابل به منظور حفظ موقعیت کنشگرانه خود نسبت به برخی از تعهدات تکنیکی خود در حوزه غنیسازی بازنگری کرده و همچنین نسبت به کاهش سطح همکاری خود با آژانس اقداماتی در دستور کار قرار داده است. البته دور از انصاف است اگر از هوشمندی محمدجواد ظریف و همکارانش در جهت حفظ رابطه مؤثر و دیپلماتیک با اروپا بهعنوان قسمت مهمی از معاهده، صحبتی به میان نیاید که همین عقلانیت سببساز عدم همراهی همهجانبه اروپا با برخی از سیاستها و اقدامات حقوقی دولت ترامپ در عرصه جهانی و شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران شد که مهمترین آن شکست ایالات متحده در لغو قطعنامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل بود. فارغ از این صحبتها، حال که بایدن در فاصله زمانی دوماهه بر سر کار خواهد آمد، باید به این سؤال پاسخ داد که امکان بازگشت و احیای برجام توسط دولت او تا چه حدی امکانپذیر است یا با چه موانعی روبهرو است. مهمترین مانع را میتوان در شروط طرحشده توسط کمپین انتخاباتی او و در رأس آن سخنان کاملا هریس در کمیته روابطعمومی آمریکا و اسرائیل (آیپک) جستوجو کرد. هریس در این سخنان بر ممانعت از توسعه توان موشکی جمهوری اسلامی بهویژه موشکهای بالستیک به منظور حفظ امنیت اسرائیل تأکید کرده بود.
اودر این سخنرانی تصریح کرده ایران باید مطلقا برنامههای موشکی خود را متوقف کند. این رویکرد با توجه به اظهارات برخی مقامات بلندپایه اتحادیه اروپا در این حوزه نهتنها میتواند پیششرط و سد محکمی در بازگشت به برجام تلقی شود، بلکه بهعنوان تهدیدی بالقوه در جهت اجماع بین ایالات متحده و اروپا عمل خواهد کرد؛ اما مانع جدی و حقوقی دیگر محورهایی است که در تحریمهای جدیدِ بهتازگی وضعشده از سوی ترامپ بر آنها تمرکز شده است. تحریمهایی که به لحاظ حقوقی ماهیت ضد تروریستی به تحریمها و بخشهای تحریمشده بخشیده که برچیدن آنها را برای دولت بایدن بسیار پیچیده کرده است. میتوان ورود به این زمین بازی را به دویدن در میدان مین تشبیه کرد. یکی دیگر از پیششرطهای تعیینشده توسط بایدن برای بازگشت به برجام، بازگشت ایران به نقطه ابتدایی و ایفای تعهداتش به طور کامل است. با توجه به موضعگیریهای اخیر مقامات رسمی جمهوری اسلامی ایران که تصریح کردهاند ایالات متحده ضمن بازگشت به برجام باید خسارتهای واردشده را هم جبران کند، این موضوع ظرفیت تبدیلشدن به یک گره مذاکراتی بحثبرانگیز را دارد. بایدن سیاستمداری کهنهکار است و با توجه به سابقه حضورش در سیاست، (از حضور در دولت کارتر تا عضویت در کمیته روابط خارجی سنا برای سالها) سیاستمداری نیست که از دور دستی بر آتش داشته باشد و به احتمال زیاد از چموخم رابطه آمریکا و ایران تجربه ملموس دارد و به شناخت خوبی از ساختار قدرت در ایران رسیده است. او به نیکی میداند که دولت مستعجل روحانی حتی در صورت داشتن زمان کافی به خودی خود اختیار و ید مبسوطی در تصمیمهای کلان اینچنینی یعنی برجام ندارد، چه برسد به اینکه در ماههای پایانی دولت خود به سر میبرد. درست مانند رفتاری که دولت اوباما با احمدینژاد کرد و مذاکرات برجام را منوط به آمدن دولت جدید کرد. نکته آخر اینکه مفروض بر عبور از تمامی این سدها و موانع، آگاهی از یک موضوع امری اجتنابناپذیر است و آن این است که دولت بایدن در صورت داشتن اراده عملی برای بازگشت به برجام به رأی کنگره نیاز دارد. با توجه به پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات اخیر کنگره و دردستداشتن کنترل سنا این امکان امری سهل و ممتنع است و باید منتظر ماند و دید تا سرانجام قصه پرغصه برجام چه خواهد شد. گویا انتظار و تعلیق، بخشی از سرنوشت محتوم سیاسی همه ماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.