نشست پدیدارشناسی و تجربه سیاسی-اخلاقی
بیناسوبژکتیویته، جماعتگرایی و طبیعت خیر مشترک ما
نشست علمی پدیدارشناسی و تجربه سیاسی-اخلاقی، با عنوان بیناسوبژکتیویته، جماعتگرایی و طبیعت خیر مشترک ما، در تاریخ 20 مهر 1399 توسط جامعه ایرانی پدیدارشناسی انجمن علوم سیاسی ایران به صورت آنلاین برگزار شد. در این نشست، پروفسور ایچ.پیتر استیوز، استاد فلسفه در دانشگاه دیپال شیکاگو، به صورتبندی فهم پدیدارشناختی خود از تجربه سیاسی - اخلاقی پرداخت. حمید ملکزاده، دبیر اجرائی جامعه ایرانی پدیدارشناسی، مدیریت نشست را بر عهده داشت و شهاب غدیری، برگردان مباحث به فارسی را عهدهدار بود. در زیر، گزارش مختصری درباره این نشست میخوانید. ابتدا دکتر ملکزاده به سرنوشتی که جریانهای غالب در پژوهش پدیدارشناختی پیدا کردهاند، اشاره و روایتی از پژوهش پدیدارشناسانه پیشنهاد کرد که وفاداری بیشتری به سنت پدیدارشناسانه دارد. به اعتقاد او، پدیدارشناسی برای ایرانیان تنها یک نام بوده و کاربرد آن یا به تولید شور محافظهکارانه در گرایشهای هویتطلب انجامیده یا به ابزاری برای سازماندادن به پژوهشها محدود مانده که هر دو روایت از پدیدارشناسی به نتایج غلط منتهی شده است. طبق روایت ملکزاده، پدیدارشناسی برای ایرانیان به ابزاری برای مبارزه با تجدد تبدیل شده است؛ جریانی که از طریق نفی بیواسطه آنچه مدرنیته شناخته بود، تلاش میکرد محتوای جدیدی را تولید کند. نتیجه منطقی استفاده ابزاری از پدیدارشناسی در این مواجهه سلبی، ظهور نوعی انقلاب محافظهکارانه بود که تا امروز هر شکلی از مطالعه پدیدارشناسانه را در ایران تحت تأثیر قرار داده است. همچنین در مراجعه دوباره به پدیدارشناسی با نوعی تقلیلگرایی مرسوم در ایران مواجه هستیم که پدیدارشناسی را بهعنوان نوعی ابزار میفهمد؛ با این تفاوت که پدیدارشناسی در فهم جدید به ابزاری برای پژوهش تبدیل شده است. ملکزاده، هدف جامعه ایرانی پدیدارشناسی از برگزاری مجموعه نشستهای پدیدارشناسی در جهان را رساندن پدیدارشناسی به جایگاه مطلوب آن در آینده علمی ایران میداند. در بخش اصلی نشست، ایچ.پیتر استیوز، مباحث خود درباره پدیدارشناسی را با روایتی از ادموند هوسرل آغاز کرد. او در بخش نخست، مفاهیم بنیادینی از پدیدارشناسی هوسرلی را که برای صورتبندی فهم خاص خودش از تجربه سیاسی- اخلاقی به کار برده، بررسی كرد و زمینههای مفهومی برای ورود به نتیجهگیری را فراهم آورد. به اعتقاد استیوز، هوسرل در پدیدارشناسی به هفت کشف مهم دست یافته که پرداختن به آن برای علاقهمندان این حوزه مهم است: 1- در نگاه هوسرل «فهمیدن» دارای ساختاری متفاوت از سایر امور است که در آن تنها نگاه ما به جهان مورد توجه نیست، بلکه چگونه نگریستن اهمیت دارد. 2- «تجربه» برای فهم پدیدارشناسی حائز اهمیت است؛ زمانی که به جسمی (نظیر ساعت) نگاه میکنیم، درک آن جسم در رهگذر تاریخچهای که در ذهن داریم اتفاق میافتد. 3- سومین کشف هوسرل در نگاه استیوز، این است که «ساختار آگاهی قابل درک نیست». 4- «مقولهمندی» از ارکان اصلی در پدیدارشناسی است؛ در این معنا ما همواره پدیدهها را در چارچوب درک میکنیم. 5- او با اشاره به اندوه فقدان استاد شجریان برای ایرانیان، از کشف مهم هوسرل میگوید؛ مفهوم «حاضر- غایب»، یعنی چیزها و افراد میتوانند همزمان حاضر- غایب باشند؛ زمانی که شخصی را از دست میدهیم، پذیرش آن سخت است. این مورد درباره اجسام نیز صادق است؛ وقتی در مقابل ساعتی ایستادهاید، شما آن روی ساعت را نمیبینید، درعینحال از تمامی ساعت آگاه هستید؛ در اینجا منظور صرفا آن وجه دیداری نیست. 6- «خطاپذیری» ششمین مبحثی است که در این گفتار به آن پرداخته شد. به اعتقاد استیوز، پدیدارشناسی کاملا مشابه یک روش علمی است و ویژگیهای یقینی، تجربهگرایانه، قابلیت ابطال و قابلیت سنجش را دارا بوده و همواره ملازم با تواضع است؛ زیرا آنچه فرد درک میکند، ممکن است خطا باشد. 7- او با پرداختن به اهمیت «بیناسوبژکتیویته و مفهوم ما» و نیز با توضیح اینکه دریافت ما از جهان دریافتی عمومی است که با هم مشاهده و درک میکنیم، این بخش را به پایان رساند. در بخش دوم، او دیدگاه خود را درباره جماعتگرایی پدیدارشناسانه آنارشیک مطرح کرد. به اعتقاد استیوز، زمانی که از مفهوم خیر مشترک صحبت میکنیم، باید تعصبات ذهنی خود را کنار بگذاریم و حقیقت را به لحاظ بیناسوژگی درک کنیم. از این منظر، مفهوم خیر در نگاه انسانها و فراتر از جامعه انسانی باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا همه تحت تأثیر هستند. استیوز، تصور افراد درباره آنارشی را نگرانکننده دانسته و بیان کرد آنارشی به معنای نبود قواعد نیست، بلکه منظور نبود سیستم نهادمحوری است که «من» را از درون تهی میکند. نقد به نئولیبرالیسم و فردگرایی لیبرالیسم، بخش نهایی صحبت استیوز بود. به اعتقاد او، هنگامی مفهوم «ما» قابل استفاده است که شناخت در بین افراد وجود دارد؛ بنابراین زمانی که در دموکراسیهای نمایندگی نئولیبرال امروزی، نمایندگان مجلس برای بیان خواستهها از مفهوم ما استفاده میکنند، در حال سوءاستفاده از این مفهوم هستند. با رویکرد پدیدارشناسانه تفاوت اندکی میان نئولیبرالیسم و دیکتاتوریها وجود دارد. جماعتگرایی در مقابل لیبرالیسم قرار دارد؛ در لیبرالیسم صحبت از یک خود جداافتاده از دیگران است که نفع خودش را دنبال میکند؛ اما حقیقتا هیچ خود جداافتادهای وجود ندارد و فرد با وجود دیگران فهم میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.