معمای یک نام
فاطمه کلانتری . روزنامهنگار
ششم اکتبر ۱۹۸۱ و همزمان با رژه ارتش در سالگرد جنگ رمضان، انور سادات رئیسجمهور وقت مصر، به دست یکی از اعضای گروه جهاد اسلامی مصر ترور میشود. جهان سادات، بانوی اول مصر، در کتاب خاطرات خود این لحظه را اینچنین روایت میکند: «در زمان رژه ارتش ناگهان یک کامیون از صف رسته خودروهای توپخانه خارج شده خود را به جلوی جایگاه مقامات رسانده و سه مرد مسلسل به دست به سوی جایگاه میدوند، در همان لحظه صدای انفجار یک نارنجک را میشنوم که در صدای غرش جتهای بالای سرمان گم میشود. دود در هوا میپیچد، بلافاصله به انور نگاه میکنم که حالا دیگر ایستاده است و به نظر میرسد خطاب به محافظانش میگوید بروید جلویشان را بگیرید؛ این آخرین تصویری است که از شوهرم در ذهن دارم». عامل این ترور فردی به نام «خالد بن احمد شوقی اسلامبولی» بود که در ۱۵ آوریل ۱۹۸۲ به اعدام محکوم شد.
تا اینجا واقعه رخداده در ساعت ۱۲:۴۰ روز ششم اکتبر ۱۹۸۱ حادثهای داخلی در تاریخ کشور مصر است؛ اما کمتر کسی از ساکنان پایتخت ایران است که نام قاتل انور سادات را نشنیده باشد. خیابان وزرای تهران پس از اعدام خالد اسلامبولی به جرم ترور رئیسجمهور وقت مصر تغییر نام داد و حالا نام این عضو گروه جهاد اسلامی مصر را یدک میکشد. بااینحال شاید کمتر کسی بداند واقعا «خالد بن احمد شوقی اسلامبولی» چه کسی بود و چه نقشی در تداوم قطع روابط دیپلماتیک تهران و قاهره دارد. محمدعلی مهتدی، تحلیلگر مسائل خاورمیانه، در پاسخ به این پرسش گفت: «در دهه ۱۹۷۰ و در دانشکده فنی نظامی مصر گروهی تشکیل شد که نامش را «جهاد» گذاشتند و نام رهبر گروه شخصی به نام «محمد عبدالسلام فرج» بود. این گروه تحت تأثیر افرادی مانند «سید قطب» بهویژه کتاب وی با نام «معالم فی الطریق» و افکار «سیّد ابوالاعلی مودودی» قرار گرفت و به این نتیجه رسید که جامعه مصر و جوامع کشورهای اسلامی جوامعی مسلمان اما با حاکمانی غیراسلامی است که باید با این رژیمها مبارزه شود. محمد عبدالسلام فرج در همین رابطه کتابی با عنوان «الفریضه الغائبه» با موضوع جهاد نوشت و بر مبنای آن تصمیم گرفت گروهی جهادی تشکیل دهد. شخص دیگر حاضر در این گروه نیز شخصی به نام «صالح سریه» بود که هسته اصلی اسلامگرایی در ارتش مصر به دست او شکل گرفت. خالد اسلامبولی نیز در همین دانشکده نظامی بهشدت تحت تأثیر عقاید محمد عبدالسلام فرج قرار گرفت و در نهایت بهعنوان مجری ترور انور سادات انتخاب شد، چراکه وی را به استناد آیه ۴۴ سوره مائده «وَ مَنْ لَمْ یَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ» تکفیر کرده بودند و معتقد بودند رژیم مصر کافر است. البته در اتخاذ ترور انور سادات توهین چند روز گذشته او به شیخی به نام «احمد المحلاوی» نیز دخیل شد که رئیسجمهور وقت مصر وی را سگ نامیده بود». مهتدی درباره ادعاها درخصوص سلفیمسلکبودن خالد اسلامبولی نیز گفت: البته جهاد مصر ربطی به سلفیگری ندارد و با سلفیگری وهابی فرق دارد. جهاد مصر خودجوش بوده بدون ارتباط با خارج، درحالیکه سلفیگری جهادی از نوع داعش و جبهه النصره ساخته و پرداخته دستگاههای امنیتی آمریکا، اسرائیل، سعودی و ترکیه بوده است. این کارشناس مسائل منطقه درباره نامگذاری خیابانی به نام عامل ترور انور سادات نیز گفت: «اینکه ما نام خیابانی در تهران را به نام خالد اسلامبولی گذاشتیم، یک اقدام عاطفی و احساسی بود، زیرا در وهله نخست مشخص نیست از لحاظ شرعی کار وی درست بود یا خیر، چراکه این بحث در میان اندیشمندان سنی وجود دارد که آیا حاکم ولی امر است و اگر ولی امر یعنی حاکم گناهکار شد، آیا باید کشته شود؟ ضمن اینکه ما در اسلام و تشیع نیز اصلی به نام «حرمت فتک» داریم که به معنای کشتن کسی با غافلگیری است. در فقه اسلامی و حتی فقه شیعی «فتک» و «ترور» را جایز نمیدانند. در واقعه محرم نیز شنیدهایم که «مسلم بن عقیل» حاضر نشد در کوفه و در خانه «هانی بن عروه» و به صورت غافلگیرانه «عبیدالله بن زیاد» را کشته و مسیر تاریخ را تغییر دهد، چراکه به یاد آورد پیامبر ترور را جایز نمیدانستند». حال این نامگذاری که کارشناس مسائل خاورمیانه از آن با عنوان تصمیمی احساسی یاد کرده و شبهههایی دینی را نیز در این خصوص مطرح میکند، به عاملی بدل شده که به گفته کارشناسان در تداوم قطع رابطه میان تهران و قاهره نقشی کلیدی ایفا میکند. مهتدی در همین رابطه نیز گفت: «زمانی که تصمیم گرفتیم مجددا با مصر رابطه برقرار کنیم، آنها شرایطی را مطرح کردند که تغییر نام خیابان خالد اسلامبولی نیز از آن جمله بود». وی البته معتقد است «مصر به دلیل دریافت کمک مالی از آمریکا و عربستان سعودی، اساسا علاقهای به برقراری روابط با ایران ندارد و شرط تغییر نام خیابان پایتخت را شرطی «تعجیزی» نامید که قاهره مطمئن است تهران به آن تن نخواهد داد که همینطور نیز شد و روابط برقرار نشد». البته تاکنون به استناد همین درخواست مصر و همچنین ادعاهایی که درخصوص سلفیمسلکبودن ضارب انور سادات مطرح شده؛ با پیگیری وزارت امور خارجه و برخی کارشناسهای روابط بینالملل تلاشهایی برای تغییر نام خیابان خالد اسلامبولی انجام شده که همچنان بینتیجه مانده است. ممکن است تغییر نام این خیابان نیز به استناد مواردی که مطرح شد، تغییری در روابط تهران و مصر ایجاد نکند؛ اما حداقل بهانه را از دست آنها گرفته و توپ را به زمین قاهره خواهد انداخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.