اسرائیل در قفقاز جنوبی
در منطقهای که ایران واقع شده، همسایگان همیشه اهمیت داشتهاند؛ بهویژه آنکه هر کدام با مسائل متفاوتی دستوپنجه نرم میکنند، چالشهای مرتبط با انرژی، تروریسم، کریدورهای حملونقل و نزاعهای قومی و ملیتی و... بر امنیت و منافع دیگران تأثیر میگذارد اما مؤلفه مهم دیگر در این منطقه حضور و وجود رژیم اسرائیل است. این رژیم در سالهایی که از تأسیسش میگذرد، طبق دکترینهایی پیش رفته تا اینجا که عادیسازی رابطهاش با کشورهای حاشیه خلیج فارس به پارامتری تأثیرگذار در انتخابات ریاستجمهوری آمریكا تبدیل شود. موضوع قفقاز و درگیری در قرهباغ نیز بیتأثیر از نفوذ این رژیم نیست بهویژه آنکه اسرائیل رابطه جدی با برخی از این کشورها برقرار کرده است. اخیرا کتابی به نام «نفوذ اسرائیل در منطقه قفقاز جنوبی و پیامدهای آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» منتشر شده است. کتابی که در شرایط فعلی که بحران قرهباغ و درگیری بین دو کشور شمالی یعنی آذربایجان و ارمنستان، همچنان ادامه دارد، میتواند به بحرانی جدی تبدیل شود. این کتاب نوشته علی سعادتآذر است، مدرس جوان دانشگاه که عضو هیئت علمی گروه راهبردهای امنیتی پژوهشگاه علوم انتظامی است و دکترای مطالعات منطقهای آسیای مرکزی و قفقاز دارد. انتشارات خرسندی این کتاب را روانه بازار نشر کرده و در ادامه بخشهایی از این کتاب را با هم مرور میکنیم. این کتاب در پنج فصل نوشته شده؛ در بخشی از کتاب، چارچوب نظری و مدل مفهومی موضوع مورد بررسی واقع شده. در فصل سوم اهمیت راهبردی قفقاز جنوبی و امنیت ملی ایران مورد بررسی قرار گرفته و چند زیربخش دارد. از جمله وضعیت عمومی منطقه قفقاز جنوبی به تفکیک جمهوری آذربایجان، گرجستان و ارمنستان بررسی شده است. در بحث «ابعاد راهبردی و امنیتی قفقاز جنوبی» از جمله موضوعاتی که مورد بررسی واقع شده، عبارت است از «حلقه وصل میان قارههای اروپا و آسیا، محل تلاقی تمدنهای بزرگ و کهن، مسیرهای ترانزیت نفت و گاز، تنوع فرهنگی و مذهبی، محیط امنیتی قفقاز، عوامل مؤثر بر تحولات قفقاز». یکی دیگر از عناوین مهم این فصل عبارت است از «اهمیت راهبردی قفقاز جنوبی و رویکرد قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای» از جمله رویکرد «روسیه، ترکیه، ایالات متحده آمریكا و اتحادیه اروپایی». در همین فصل مبحث وضعیت رابطه راهبردی قفقاز جنوبی با امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران نیز مورد بررسی واقع شده است. در فصل چهارم کتاب نیز به بحث نفوذ اسرائیل و الگوی تهدید جمهوری اسلامی ایران از طریق قفقاز جنوبی پرداخته شده است. نویسنده در این کتاب نوشته که قفقاز جنوبی بخشی از منطقه پراهمیت و استراتژیک اوراسیای مرکزی است که اهمیت ژئواکونومیک این منطقه بیش از هر چیز به ذخایر انرژی آن بازمیگردد. منطقهای با داشتن 83 درصد گاز، شش درصد نفت و 82 درصد ذغالسنگ جهان که پس از خلیج فارس دومین کانون مهم بینالمللی انرژی به شمار میرود. اهمیت منطقه قفقاز جنوبی تا حدی است که به خودی خود باعث تشکیل بلوکها و قطببندی منطقهای شده و گاه مناظرات گستردهای را شامل میشود. روسیه این منطقه را «خارج نزدیک» خود میداند و سعی دارد هرگونه تغییر و تحولی را در منطقه منوط به ابتکار عمل خود قرار دهد. ایران علاوه بر ادعای تاریخی بر مناسبات فرهنگی و اجتماعی منطقه، آن را حریم امنیت پیرامونی خود محسوب میکند؛ با نزدیکی رژیم صهیونیستی به قفقاز رویکرد و نگاه امنیتمحور در قفقاز جنوبی تقویت میشود، ضمن اینکه از مسائل قومی و عواملی از این دست تأثیرپذیر است. ترکیه با داعیه مشترکات تاریخی و زبانی و فرهنگی یکی دیگر از قدرتهای منطقهای است که موفقیتهای نسبی بیشتری در مقایسه با مدعیان دیگر کسب کرده است؛ بهخصوص در سالهای اول فروپاشی. روسیه بزرگترین وارث اتحاد جماهیر شوروی پس از گذر از بحرانهای مالی دهه 90، خود را آماده نقشآفرینی پویا در نظام بینالملل کرده است. روسها اهمیت این منطقه را بهعنوان بخشی از «خارج نزدیک» به آگاهی جهانیان رسانده و اعلام کردهاند که هرگونه نفوذ قدرتهای فرامنطقهای را در حوزه پیشین اتحاد جماهیر شوروی بهویژه منطقه قفقاز برنمیتابند. از اینرو، روسیه با اقداماتی چون سازماندادن به جوامع همسود، بستن پیمانهای امنیتی و واکسینهکردن خارج نزدیک در برابر انقلابهای رنگی، شرکت در پیمان شانگهای و... میکوشد جلوی نفوذ آمریكا در منطقه را بگیرد و ژئوپلیتیک این منطقه را متناسب با منافع خود دگرگون کند. آمریكا نیز به خاطر ادامه رقابت راهبردیاش در مناطق تلاش کرده و توانسته جای پایی در منطقه بگیرد و ژئوپلیتیک منطقه را متناسب با منافع خود دگرگون کند. آمریكا نیز به خاطر ادامه رقابتهای راهبردیاش در مناطق تلاش کرده و توانسته جای پایی در منطقه بیابد، انتقال پایگاههای نظامی آمریكا از ترکیه به آذربایجان از آثار مهم این تلاش است. هرچند در پردازش این سیستم، مهر ایران و روسیه نیز مورد نظر است». یکی از اصلیترین پارامترهای سیاسی در این مبحث، موضوع فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است که در این کتاب به تبعات آن در وضعیت کشورهای قفقاز جنوبی پرداخته شده است. در بخش دیگری از این کتاب به دکترین بن گورین و نفوذ تدریجی رژیم صهیونیستی در قفقاز جنوبی پرداخته و نوشته «اساس فکری و نظری برنامه این رژیم در ایجاد ارتباط و افزایش متحدین از همان سالهای اولیه تأسیس دولت صهیونیستی توسط «دیوید بن گورین» مطرح شد. دکترین پیرامونی بر این پایه است که اسرائیل بایستی با ممالک غیرعرب نزدیک به منطقه روابط محکم و دوستانه برقرار کرده تا در مقابله با خطر اعراب، موازنه قدرت حاصل شود». اگرچه این کتاب حاوی اطلاعاتی خوبی در مورد تواناییها و ضعفهای منطقه قفقاز جنوبی است اما از منظر دیپلماتیک از آنچه در سیاست خارجی کشور دنبال میشود، فراتر نمیرود و نویسنده خود را در همان چارچوب اجرائی مطرحشده در مواجهه با رژیم اسرائیل محدود میکند و دنبال پیشنهادهایی فراتر از اینکه منافع ملی را دنبال کند، نمیرود. البته شاید برای طرح پیشنهادهایی فراتر از خطوط تعیینشده اندکی جوان باشد. خواندن این کتاب را به همه کسانی که در حوزه قفقاز جنوبی علاقهمند به مطالعه هستند، پیشنهاد میکنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.