|

بیرون‌کشیدن واقعیت از شکسته‌بسته‌های گذشته

شرق: بزرگ علوی از داستان‌نویسانی است که در کنار هدایت و چوبک در تحول داستان ایران تأثیر عمده داشته و او را از پدران داستان‌نویسی مدرن ایران خوانده‌اند. بزرگ علوی نویسنده‌ای رئالیست و چپ‌گرا بود که بیش از چهار دهه از نیمه دوم قرن بیستم را در آلمان زیست و به ترجمه، نقد و نوشتن فرهنگ‌نامه‌ پرداخت. او علاوه ‌بر رمان‌های موفق و مطرحی همچون «چشم‌هایش»، مجموعه‌داستان‌های کوتاه خواندنی نیز دارد؛ ازجمله «چمدان»، «نامه‌ها»، «ورق‌پاره‌های زندان» و «میرزا». محمدعلی سپانلو در «نویسندگان پیشرو ایران» از روحیه حساس و اسلوب روان داستان‌نویسی بزرگ علوی می‌نویسد و تأکید می‌کند که او نویسنده‌ای رئالیست است که رئالیسم آثارش با گرایش رمانتیکی که در روحیه ایرانی ریشه دارد، درآمیخته است. او همچنین به نخستین داستان‌ قابل تأمل بزرگ علوی اشاره می‌کند با عنوان «سرباز سربی» که متعلق به سال‌هایی است که او در فرنگ زیسته است. «علوی به‌تدریج سبک خود را توسعه می‌دهد و چند قصه ممتاز مثل نامه‌ها، رقص مرگ، گیله‌مرد و بالاخره چشم‌هایش را به ادبیات فارسی ارمغان می‌کند. علوی علی‌رغم نثری که طنین زیباپرستانه‌ای دارد، در فرم قصه‌هایش به تازه‌ترین صورت‌ها گرایش دارد. در اغلب داستان‌های او ابتدا معمایی وجود دارد. درواقع حادثه اصلی قبلا اتفاق افتاده، و گوینده قصه از شکسته‌بسته‌های گذشته، واقعه را بازسازی می‌کند. شگردی که اساسا در ادبیات پلیسی دیده می‌شود». آثار بزرگ علوی با عنوان مجموعه‌ آثار در نشر نگاه منتشر شده است. داستان‌هایی که در این مجموعه‌ گرد آمده از این قرار است: «موریانه»، «میرزا»، «روایت»، «۵۳ نفر»، «چمدان»، «ورق‌پاره‌های زندان»، «گیله‌مرد»، «سالاری‌ها» و «چشم‌هایش». داستان «موریانه» همان‌طور که از عنوانش برمی‌آید، با نفوذ در زندگی راوی نحوه شكل‌گیری ساختار قدرت را نشان می‌دهد که با تطمیع و سوءاستفاده از ناآگاهی جامعه، آنها را به سمت خود می‌كشاند و با انقیاد در برابر قدرت، چنان با مسائل سیاسی درگیر می‌شوند که جز خدمت به ساختار راهی جز ادامه راه نمی‌بینند. این روایت تزلزل ساختار سیاسی است که داستان «موریانه» به آن می‌پردازد و با چیدن تصاویر و موقعیت‌ها و لحظاتی از زندگی راوی، ساختار و ساختمان ازهم‌پاشیده نظام شاهنشاهی را به تصویر می‌کشد. داستان با این سطرها آغاز می‌شود: «من یک ساواکى هستم. از اینکه چنین شغلى اختیار کرده بودم نه شرمنده‌ام نه مغرور. این هم کارى است مانند کارهاى دیگر. مگر کارمندان وزارت دارایى همه دزدند و یا کسانى که در دادگاه‌ها دسته‌دسته مردم را با گناه یا بى‌گناه به زندان مى‌فرستند یا به پاى دار، همه‌شان آدم‌کش‌اند؟ تنها در یک اداره دولتى کارکردن جرم نیست. مگر مى‌شود در کشورى بى‌نگهبانى زندگى کرد؟». داستان «سالاری‌ها» روایت خاندان بزرگ و ثروتمندی است که تمام دامادهای‌شان هم فامیلی خود را به سالاری تغییر داد‌ه‌اند. این خاندان عریض و طویل رازهای بسیاری دارد که بیشتر آن درباره نحوه رسیدن به ثروت هنگفت آنهاست. اما «53 نفر» از آثار مطرح علوی در‌واقع گزارشی داستان‌وار است درباره گروهی سیاسی که در زمان رضاشاه به جرم فعالیت در گروهی اشتراکی بازداشت و محاکمه شدند. علوی خود یکی از این 53 نفر بوده و تقی ارانی از چهره‌های شاخص آنها. «گیله‌مرد» داستانی سراسر رئالیستی است و مبتنی بر واقعیت بیرونی. گیله‌مرد در موقعیتی ناخواسته درگیر ماجرایی می‌شود، گرچه خودش مایل است در جنگل و خانه روستایی‌اش زندگی کند، اما وقایعی در روستاها او را ناگزیر وارد ماجرایی می‌کند که در نهایت منجر به کشته‌شدنش می‌شود. رمان مشهور «چشم‌هایش» روایت زندگی استاد ماکان، نقاش بزرگ و مبارز سیاسی است که علیه دیکتاتوری رضا‌شاه برخاسته و سرانجام در تبعید از دنیا می‌رود. یکی از آثاری که از او برجا می‌ماند، پرده‌ای است به ‌نام «چشم‌هایش» که چشم‌های زنی را نشان می‌دهد که گویا رازی را در خود پنهان کرده‌. راوی داستان (مسئول نمایشگاه آثار استاد ماکان) سخت کنجکاو است که راز این چشم‌ها را دریابد و سعی می‌کند زن را بیابد و زن پس از سال‌ها که پیدا می‌شود، این راز را برملا می‌کند و از تفاوت استاد ماکان با دیگر مردانی می‌گوید که تنها زیبایی او را می‌دیدند. زن به‌ واسطه آشنایی با استاد ماکان با تشکیلات مخفی سیاسی همکاری می‌کند و همین زندگی او را تغییر می‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.