ریشهیابی کهنه و نو
بهناز شیربانی: مرمت و بازسازی برخی از فیلمهای مهم تاریخ سینمای ایران در سالهای اخیر، علاوه بر تحلیل و درک بهتر ارزشهای سینمایی و هنری آنها، بهطور انکارناپذیری در تحلیل زیست جامعه و تغییر و تحولات شهری به ما کمک میکند. این نکتهای است که نمیتوان از اهمیت فوقالعاده آن کاست؛ چراکه به یقین شناخت بهتر تاریخ سینمای ایران با تحلیلهایی از این جنس معنادارتر میشود. در این میان، برخی فیلمها چه از منظر هنری و چه از منظر واکاوی تغییر و تحولات شهری و اجتماعی، راه تفسیرها و تحلیلها را هموارتر میکنند که در این بین «حاجی آقا آکتور سینما» نمونهای درخشان است. «تلفیق سرگرمی و مفهوم یا پیام در فیلم اوگانیانس، اولین تلاش برای ساختن فیلمی ایرانی است که در عین جذاببودن، تماشاگر را هم به فکر فرو برد»؛ این بخشی از تحلیل یاشار نورایی، سینمانویس است که تحلیلش را درباره چرایی اهمیت مرمت فیلمهای تاریخ سینمای ایران و اهمیت فیلم «حاجی آقا آکتور سینما» با ما در میان گذاشت که میخوانید.
طی سالهای اخیر درباره اهمیت مرمت فیلمهای تاریخ سینمای ایران صحبت شده و ارجاع به اینگونه فیلمها به جهت مرور تحولات شهری و اجتماعی. بد نیست از همینجا آغاز کنیم که تا چه حد به این فرایند در سینمای ما توجه شده است؟ پاسخ به این پرسش، نیاز به بررسی جامعی در روانکاوی اجتماعی ایرانیان دارد؛ اما بهطور خلاصه، میتوان رجعت انتقادی به گذشته و سعی در مرمت و بازخوانی صحیح آثار هنری را تلاشی در راستای تغییر روحیه ایرانی نامید که به افراط با گذشتهای که داشته کنار آمده یا از آن قدیس ساخته یا ابلیس! یا به نوستالژی کاذب مبتلا شده و هرچه را در قبل بوده، بدون چونوچرا میپذیرد یا با منشی سوداگر تیشه به دست میگیرد و ریشه و میراث گذشتگان را با توجیه سیاسی و اقتصادی از بین میبرد. در عرصه سیاست و زندگی اجتماعی میبینیم که کمبود عقلانیت و چارچوبهای حقوقی لازم برای حفظ آنچه از قبل باقی مانده است، به چه فجایعی منجر شد و چگونه معماری شهری بسیاری از شهرهای مهم ایران، بهگونهای برگشتناپذیر ویران شد که دیگر حتی در حد یک کوچه هم خانه قدیمی، نه صدساله بلکه 40، 50ساله نداریم که بتوان بیواسطه تمهیدات رایانهای یا پسآرایی، در آنجا صحنهای تاریخی برای تولیدات بصری و سینمایی گرفت! عقل انسان با احساس و حس تعلق او پرورش مییابد. اگر انسان احساس کند گذشتهای داشته و در پی ریشههای خود باشد، طبیعی است که نسبت به حفظ و مرمت میراث نیاکان کوشا خواهد شد؛ اما اگر در پی منفعت زودهنگام یا فقط لذتجویی صرف باشد، توأمان به گذشته و آینده بیاعتنا خواهد بود و تنها لحظه را در خواهد یافت. حدفاصل نگاه احساسی و بیاحساس را باید عقلانیتی کاوشگر پر کند. به گمانم تلاش باستانشناسان سینما و محققان جدی از این جنس است. برای آن دو رویکرد افراطی نسبت به گذشته هم میتوانم دو مثال مشخص سینمایی بزنم. رویهای افراطی در برخورد با آثار عامهپسند ساختهشده در پیش از انقلاب (از بهکاربردن واژه فیلمفارسی پرهیز میکنم) وجود دارد که بدون اعتنا به آثار متفاوت و متوازنی است که با نام موج نوی سینمای ایران میشناسیم. در این نوع رویکرد، هرچه برای عوام ساخته شده، به فیلمهای هنری سینمای ایران سر است و با نگاهی خطاپوش، کاستیهای جدی فیلمهای عامهپسند را به تلاشهای هنرمندان سینماگر ایرانی برای ساختن آثاری اندیشمند ارجح میداند. این اسارت در نوستالژی کاذب است؛ فارغ از اینکه بسیاری از این فیلمهای عامهپسند برای کسی مانند من هم جذاب و تماشایی باشند و بخشی از بازتاب زیست طبقات محروم را در آن ببینم. اما به لحاظ تاریخی و زیباییشناسی باید میان کیفیت آثار جدی و فیلمهای بزندرویی تفاوت قائل شد. بسیاری از فیلمهای عامهپسند، داستانهایی تکراری و اجرائی نازل دارند که چند تکیهکلام بامزه و تصاویر قدیم محیط و جنس روابط شخصیتها هم نمیتواند موازنهای برای ندیدن و نفهمیدن این کاستیهای جدی باشد! از سوی دیگر، رویکردی در پی نفی جنبه سرگرمی و تفنن و سینمای عامهپسند است که در افراطیترین حالت، منجر به حمله به دفاتر پخش و سوزاندن فلهای فیلمهایی شد که حالا فارغ از کیفیت آنها، دیگر نسخهای از خیلی از آنها در دست نیست و این برای هویت سینمایی یک سرزمین نقصان بزرگی است! اگر به نوزایی، نه به شکل عمومی بلکه بهگونه فردی و تلاشهای شخصی معتقد باشیم، کوشش برای یافتن و مرمت فیلمهای قدیمی (فارغ از هر کیفیت زیباییشناسانه و سلیقهای) باستانشناسی هنری است که اجازه میدهد تاریخ سینمای ایران را بهتر و دقیقتر بشناسیم. مهم اما تبدیلشدن این رویه به رویکرد غالب و اختصاصدادن بودجه به حفظ و مرمت این آثار است که متأسفانه دو عامل مهم مانع از این میشود؛ وضعیت اقتصادی و نبود برنامهریزی! وقتی پول نباشد، سخت میشود به فناوری روز برای کمک به باستانشناسی سینما دست یافت و اگر فردی هم که بهعنوان مسئول و ممیز در صدر امور قرار گرفته، تعبیری از تصاویر سینمایی پیش از انقلاب به غیر از مشتی «فیلم مبتذل و غیراخلاقی» نداشته باشد، کار از همین که هست مشکلتر خواهد شد! چندی قبل خبر ترمیم و نمایش فیلم«شطرنج باد» که محصول دهه ۵۰ است، توجه بسیاری جلب کرد و فیلمهایی از این دست که علاوه بر وجوه هنری، بهنوعی تحولات شهری در آنها نمود بیشتری دارد؛ مثل«حاجی آقا آکتور سینما» که از این زاویه هم فیلم تأملبرانگیزی است. خوشحالی من از ترمیم هر فیلم مهمی که نسخه خوبی برای شناخت ویژگیهای آن در دست نبوده، وصفناپذیر است. نهفقط ساخته مهم محمدرضا اصلانی؛ بلکه فیلمهایی مانند «رگبار» بهرام بیضایی، «خشت و آینه» ابراهیم گلستان و چند فیلم از زندهیاد ساموئل خاچیکیان هم به لطف و کوشش پیگیرانه فیلم خانه ملی و سرکار خانم طاهری و اشخاصی مانند آقای احسان خوشبخت و حمایت مالی و فنی بنیاد مارتین اسکورسیزی، مرمت و بازپخش شدهاند که گنجینه سینمای ایران را غنیتر میکنند. اگر محدودیتهای اقتصادی و انقباض نظری برخی از مسئولان برطرف شود، شاید شاهد ادامهیافتن این جریان در آینده هم باشیم. آنچه درباره فیلمها میطلبیم، لزوما مربوط به دههها پیش نیست؛ بلکه درباره فیلمهای بعد از انقلاب هم مشکلِ نبودِ نسخه خوب مشهود است. به روایتی نسخه نگاتیو فیلم «غریبه و مه» بهرام بیضایی موجود نیست. شاید کسی بگوید برای من تاریخ سینما از سال 1358 به بعد آغاز میشود و به قبل از آن کار ندارم! در پاسخ او باید گفت که نهفقط فیلمهای قبل از انقلاب؛ بلکه برخی از آثار مهم دهه 60 و حتی 70 شمسی هم در وضعیت مناسبی نیستند. مشخصا فیلم «حاجی واشنگتن» و«کمالالملک» روانشاد حاتمی نیاز به مرمت دارند و نسخههای اصل آنها به روایتی از بین رفتهاند! ترمیم فیلمهایی مانند «ناخدا خورشید»، «دونده» و«دیدهبان» که در دورههای قبلی جشنواره بینالمللی فجر به نمایش درآمدند، به ما ثابت کرد که برای دریافت بهتر و تفسیر و آموزش فیلمها، نیاز به پالودهترین نسخههاست! فرض کنیم کسی میخواهد سیر تحول فیلمسازی ابراهیم حاتمیکیا را که برآمده از انقلاب و جنگ است، بهتر بشناسد و زیروبمهای فیلمهای او را بکاود. آیا از تمام فیلمهای او نسخه خوبی در دسترس است؟ فیلمها ریختگی ندارند و در چرخش از نگاتیو به دیجیتال، همه فیلمهای این فیلمساز پرکار که اتفاقا حمایت سیاسی لازم را هم دارد، بهروزرسانی کیفی شدهاند؟ برنامهریزی یعنی استمرار اندیشه و رویکرد معین. در اخبار مربوط به مرمت فیلم «شطرنج باد» شنیدم که نسخه استفادهشده به شکل تصادفی از سوی پسر آقای اصلانی در یک عتیقهفروشی یافت شده است. در نظر داشته باشید که این نسخه دو صحنه بسیار مهم دارد که در نسخههای قبل وجود نداشتند و در تفسیر فیلم دامنه معنایی روابط شخصیتها را به شکلی کامل میکند که با دیدن نسخههای قبل امکان نداشت. اگر این تصادف اتفاق نمیافتاد و سازمانی با بودجه مناسب نبود که زیر نظر مدیر فیلمبرداری آقای هوشنگ بهارلو، فیلم را به این شکل هوشربا مرمت کند، ما هم قانع به درک محدودمان از فیلم با توجه به نسخههای معیوب و محدود آن بودیم و نمیتوانستیم نگاه خودمان را تازه کنیم. در فیلمهای تاریخ سینمای ایران تحولات اجتماعی بهخوبی نمایان شده است، شناخت سیر این تحولات در فیلمهایی مثل «حاجی آقا آکتور سینما» چه ارزشی دارد؟ سینماگران نوجوی ایرانی مانند ناصر تقوایی و بهرام بیضایی، در فرصتهایی درباره اهمیت «حاجی آقا آکتور سینما» ساخته اوانس اوگانیانس یا اوهانیان سخن گفتهاند و میزان علاقهشان به این فیلم به حدی است که در آخرین ساخته سینمایی ناصر تقوایی یعنی «کاغذ بیخط» فصلی به نمایش این فیلم برای دانشجویان سینما اختصاص یافته است. چندی قبل هم نسخهای خوب و فکر کنم مرمتشده از این فیلم در ایران به نمایش درآمد که من متأسفانه آن را ندیدهام. دلایل اقبال به این فیلم بسیار است. زندگی پرفرازونشیب سازندهاش که محققانی مانند آقایان عباس بهارلو و جمال امید مبسوط به آن پرداختهاند و سرگذشت این مهاجر ارمنی روس که به روایتی در روسیه سینما خوانده بود و به ایران مهاجرت کرد، در فاصله دوران سرنوشتساز 1308 تا 1317 که در ایران زیست میکرد، به نوسازی آمرانه رضا شاه (که با تأسی از پیشرفتهای کشورهای دیگر، سعی در خارجکردن ایران از عقبماندگی بهمیراثمانده دوران قاجار داشت و در این راه، حتی به زور، پیشرفتهایی حاصل شد که در تغییر ذهنیت نخبههای ایرانی نقش ویژه ایفا کرده است) پیوند خورده است. اگر این نوسازی را مبنا قرار دهیم، اهمیت فیلم را از چند منظر میتوانیم بسنجیم: نخست تلاشهای فردی اوگانیانس برای گذاشتن سنگ بنای آموزش هنری در ایران است. در جامعهای که سینما نخست وارد دربار شد و سپس با نمایشهای متفرقه فیلمهای کوتاه و عمدتا کمدی برای طبقهای که استطاعت دیدن این فیلمها را داشت، مفهوم تفریح عمومی یافت و کمکم با افزایش سالنهای نمایش، به جایگزین نقالی و نمایشهای عامیانه بدل شد، تماشای اولین فیلم دارای فیلمنامه مشخص، استفاده از فنون و تمهیدات سینمایی و حضور بازیگران ایرانی، اهمیت دارد؛ حتی اگر فیلم در نمایش اولیه خود موفق نبوده باشد. در همین دوران است که بلندپروازیهای اوگانیانس در سال 1309 ثمر میدهد و او موفق به افتتاح اولین مدرسه سینمایی و هنرپیشگی در تهران میشود تا با آموزش موسیقی و ورزش و... و بازیگری، زمینه را برای یادگیری اصولی مبانی بازیگری مهیا کند. با وجود مخالفتها، دوره نخست این مدرسه، با تعدادی فارغالتحصیل به پایان میرسد و اوگانیانس با تعدادی از آنها اولین فیلم سینمای ایران را که یک کمدی به نام «آبی و رابی» بوده، در همان سال 1309 میسازد و به نمایش میگذارد. در دوره دوم آموزشگاه او، فیلمبرداری و طراحی لباس هم به کلاسها افزوده میشود و اسناد نشان میدهد که با افزایش کلاسها، دامنه آموزش نیز علمیتر و وسیعتر شده است. برای فیلم دوم، اوگانیانس سهام شراکت میفروشد و با تهیه بودجه طرح سادهای را به فیلمنامه و فیلم تبدیل میکند. «حاجیآقا آکتورسینما» قصهای ساده در حد موقعیتهای کمدی دارد. جهت یافتن سوژهای برای فیلم، به پیشنهاد شاگرد یک کارگردان (رژیسور) پدر سنتی و متعصب نامزد شاگرد را با حیله و توسط نوکر حاجیآقا به خیابان میکشاند تا از ماجرای تعقیبوگریز آنها فیلم بگیرند تا با نشاندادن همان فیلم به حاجیآقا که ناخواسته بازیگر شده، سبب آشتی او با هنر سینما شوند! در همین ایده بهظاهر ساده، سه نکته اساسی نهفته که اهمیت فیلم را معین میکند: نخست، ایده مواجهه نگاه سنتی با پدیدههای نو، دوم ایده ستایش از ذات سینما در غالب دوربین مخفی و سوم یافتن راهی برای نمایش آتراکسیون و عملیات سرگرمکننده بیآنکه آنها لحظهای و کوتاه باشند و اتصال لحظهها بهعنوان حلقه زنجیر برای مفهومی معین و مشخص. تلفیق سرگرمی و مفهوم یا پیام در فیلم اوگانیانس اولین تلاش برای ساختن فیلمی ایرانی است که در عین جذاببودن، تماشاگر را هم به فکر فرو برد. اسنادی در دست ندارم که نشان دهند نظریههای نخستین فیلم و سینما، به ایران دوران رضاشاهی رسیده است یا خیر اما پیوند میان نخستین ساختههای بلند سینمایی در ایران با نظریههای نخستین در باب ماهیت سینما، امکانپذیر است. همانطورکه نخستین نظریه مدون سینما، توسط هوگو مونستربرگ آلمانی، بر جنبه سرگرمکننده سینما صحه میگذارد و فقط کارکرد تعلیمی برای فیلم تعریف نمیکند، ساختهشدن فیلمی که هم سرگرمکننده باشد و هم آموزنده، میتوانست سنگ بنای خوبی برای شکلگیری هنر سینمای ایرانی باشد. از خاطر نباید برد که بدویت دربار قاجار بر برخورد با پدیده مدرن سینما، در ذات خود نوعی خودباختگی داشت که به تقلید تقلیل مییافت؛ تقلید به معنی ادای سطحی. از سویی دیگر با توجه به جریانهای نخست فیلمسازی در فرانسه، دو جریان عمده نسبت به کارکرد هنر سینما بنا گذاشته شد که به شکلی در فرهنگ سینمایی نخستین ایرانیان نمود یافت؛ جریان واقعگرایی فیلمها و تصاویر برادران لومیر و خیالورزیهای ژرژ ملی یس. ورود قطار به ایستگاه و خروج کارگران از کارخانه و حتی صحنههای مضحک خیسشدن باغبان با آبپاش و غذادادن به بچه، در فیلمهای اولیه، قدرت ثبت لحظههای زندگی را به تماشاگر نشان دادند. خیالورزیهای ملی یس، سینما را ابزار تازهای برای قصهگویی و خیالبافی کردند که با آن میتوان نادیدهها را دید و هرچه در ذهن و خیال است، به روی پرده برد. در ایران دوران قاجار هم، تصاویر ثبتشده توسط میرزا ابراهیمخان عکاسباشی، از ثبت آمدوشد و جلوس شاه و ملازمان آغاز شدند و به سفارش ذهن سادهاندیش غلامان و درباریان، به قصههایی باب دعوا و درگیری و فلککردن همدیگر به مسخره منجر شدند ولی خوشبختانه در دربار نماندند و به خیابان و زندگی عمومی مردم هم پرداختند. تصاویر بازار و زندگی روزمره مردم و سوارشدن زنان به ماشین دودی برای رفتن به شاه عبدالعظیم، اسناد زندهای از تاریخ ما هستند که بدون آنها، قطعا در شناخت پوشش و روحیات و رفتار مردم صدواندی سال پیش، کمبود داشتیم. «حاجیآقا آکتور سینما» همانطورکه از نامش هم هویداست، پیوند میان این دو جریان و رویکرد در ایران است. از سویی پر است از لحظههای تخیلی و سرگرمکننده شبیه واریته؛ برای مثال اولین صحنهای که حاجیآقا را در آن مشغول قلیانکشیدن میبینیم، با عطسهکردن حاجیآقا در نی قلیان، ذغال قلیان به شکل مضحکی آتش میگیرد و وقتی حاجیآقا میخواهد دستمال پارچهای را برای پاککردن بینی از جیبش بیرون بیاورد، دستمال مانند دستمال شعبدهبازها به شکل مسخرهای دراز است و درآوردن آن از جیب کت تمامی ندارد! حتی در بخشی از فیلم و تعقیب نوکر، حاجی وارد محل نمایش مرتاض و شعبدهبازی میشود که کلی کارهای خارقالعاده برای او و در حقیقت بیننده انجام میدهند. از طرفی دیگر، فیلمبرداری فیلم در خیابانهای تازه تهران قدیم که با حرکت خودروها و شیوههای جدید پوشش، چهره تازهای به خود میگرفت، تصویری اسنادی از تهران دوران رضاشاه است که میتواند بهعنوان سندی جهت شناخت بافت شهری مورد استفاده قرار گیرد. فیلم حتی بهعنوان یک محصول کارگاهی، سندی مشخص برای ارائه کیفیت آموزش سینمایی به کسانی است که مانند حاجیآقا مخالف رفتن فرزندانشان به مدرسه سینمایی بودند و از این منظر هم جنبه تبلیغاتی برای قانعکردن آدمهای قشری جهت پذیرفتن آموزش نوین دارد. اهمیت این فیلم بهعنوان اولین فیلم سینمایی کامل ایرانی که باقی مانده است، از تلفیق رویکرد تفکر و سرگرمی و تخیل و مستند حاصل میشود ولی به لحاظ معنیشناسی ظرایفی دارد که برای بیننده امروز هم مهم است. دزدیدهشدن ساعت حاجی و خروج از محیط بسته خانه و حضور در فضای باز بیرون به بهانه یافتن وسیلهای که گذر زمان را نشان میدهد، ایده زیبایی است که به شکل ضمنی گذار از قبل به اکنون و آینده را متذکر میشود تا درک کنیم که زمان به جلو میرود و همه به دنبال آن هستیم و باید با آن مطابق شویم. در حقیقت بنمایه اصلی فیلم جدال میان کهنه و نو و داستان تغییر منش ایرانیان از سنتی به مدرن است که تا به امروز هم ادامه دارد و لازم است برای شناخت اکنون، هر ایرانی که دغدغه مدرنیته دارد، این فیلم مهم و زیبا را حداقل یک بار ببیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.