لزوم فربهسازی «نهاد عفو»
عمادالدین باقی
موضوع عفو در جامعه ایران و بهویژه در فضای سیاسی آن، با سوءتفاهمهایی روبهرو است و بهویژه در محیطهای سیاسی با نوعی بدبینی به آن مینگرند که این نگاه محصول دورانی است که پشت سر گذاشتهایم؛ اما عفو یک نهاد قانونی در همه نظامهای حقوقی جهان است و در قوانین همه کشورها گنجانده شده و کمیسیونی بهعنوان کمیسیون عفو تأسیس شده است.پیش از انقلاب اسلامی چند قانون تحت عنوان قانون عفو عمومی و خصوصی تصویب شده بود. یکی از آنها «قانون راجع به عفو و بخشودگی و تخفیف پارهای از محكومیتهای سیاسی و عادی» مصوب 24 مهر 1320 بود. در آیین دادرسی و قانون مجازات نیز موادی به آن اختصاص داشت. پس از انقلاب نیز همان رویه وجود داشت. فروردین سال 1358 لایحه قانونی رفع آثار محکومیتهای سیاسی در شورای عالی انقلاب فرهنگی، همچنین در شهریور همان سال لایحه قانونی عفو عمومی متهمان و محکومان جزائی تصویب شد که دومی جایگزین قانونی با همان نام شد که چند ماه پیش در 1358/2/18 تصویب شده بود. درحالحاضر فصل یازدهم قانون مجازات اسلامی 1392 تحت عنوان «سقوط مجازات» است و مواد 96، 97 و 98 آن اختصاص به موضوع عفو دارد و در موارد دیگری هم به نحو فرعی به موضوع عفو و آثار آن پرداخته است.در ماده 488 آیین دادرسی کیفری نیز گفته شده است باید در هر معاونت اجرای احکام کیفری، واحد سجل کیفری و عفو و بخشودگی تشکیل شود. در چند ماده دیگر از آیین دادرسی، درباره شرایط عفو و نحوه اجرای آن توضیح داده شده است.البته در اغلب نظامها، موضوع عفو و تنظیم مبانی و مقررات آن بر عهده نهاد قانونگذاری است؛ اما در ایران طبق اصل ۱۱۰ قانون اساسی، نهاد عفو در اختیار رهبری گذاشته شده است.عفو افزون بر اینکه یک تکلیف شرعی است و آیات و روایات فراوانی دال بر عفو مجرم و قاتل و تأکید بر ترجیح عفو بهجای مجازات وجود دارد (که چون فضای حروفی زیادی میطلبد، به نوشتار دیگری موکول میکنم)، یکی از الزامات حقوقبشری درباره محکومان نیز هست. میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی در بند 4 ماده 6 از عفو آنهم برای محکومان به اعدام که مرتکب جنایت شدهاند، بهعنوان یک حق یاد میکند نه یک لطف و میگوید: «هر محکوم به اعدامی حق خواهد داشت که درخواست عفو یا تخفیف مجازات بنماید.
عفو عمومی یا عفو فردی یا تخفیف مجازات اعدام در تمام موارد ممکن است اعطا شود». گرچه واژه عفو و بخشش نسبت به گناهکاران بهطورکلی زیبا و پرمعناست، در خصوص زندانیان در اسناد بینالمللی حقوقبشری گاهی تعبیر اخلاقیتر و مناسبتری به کار رفته، زیرا ممکن است برخی محکومیتها عادلانه نباشد و تعبیر «آزادی پیش از موعد زندانیان» استفاده میشود.در قاعده ۹ از قواعد حداقل استاندارد رفتار با زندانیان (موسوم به قواعد توکیو) گفته میشود: «مقام ذیصلاح باید حوزه گستردهای از راههای جایگزین دیگر در مرحله پس از محکومیت داشته باشد تا از توسل به روشهای تشکیلاتی و سازمانیافته مثل زندان اجتناب کند و به تسهیل الحاق مجرم در اولین فرصت به جامعه کمک کند.تعیین تکلیف در مراحل پس از محکومیت میتواند شامل ترتیبات زیر باشد: (الف) مرخصی یا اعزام به مراکز انتقالی. (ب) آزادی برای کار یا آموزش. (ج) انواع آزادی مشروط. (د) عفو. تصمیمگیری درباره تعیین تکلیف برای پس از محکومیت، بهجز در مورد عفو باید بنا بر درخواست مجرم قابل تجدیدنظر در مراجع قضائی و منابع مستقل دیگر باشد» (رویکرد حقوقبشری به مدیریت زندان، آندره کویل، سازمان بینالمللی اصلاحات جزایی و انجمن دفاع از حقوق زندانیان).در ایران واژه عفو بهشدت دچار سوء برداشت شده است. اما واقعیت این است که عفو برای بسیاری از محکومان یک فرصت است برای بازگشت به زندگی عادی.از طرفی، نوع رفتاری که چه در داخل و چه از سوی مخالفان با مسئله عفو شده، این نهاد حقوقی و حقوقبشری را در ایران دچار تغییر هویت کرده است؛ بهگونهای که برخی از محکومان سیاسی بیم دارند که مسیر کمیسیون عفو را بروند و متهم بشوند به ندامتنامهنویس .اما در جریان عفو 17ربیع (13 آبان 1399)، اقدام به عفو محکومان سیاسی که عدهای از آنها حتی درخواست عفوی ارائه ندادند یا درخواستشان متضمن تقاضای مساعدت بود نه درخواست عفو، شیوهای بود در راستای ترمیم نهاد عفو که این جنبه از عفو اخیر باید مرکز توجه قرار گیرد. اینکه حتی به خاطر کمک به ترمیم فضای سوءتفاهم درباره عفو، نام عفوشدگان اعلام نمیشود تا شائبه بهرهبرداری سیاسی له یا علیه شخصی به وجود آید و تصمیم به اعلام نام افراد به خود آنان واگذار میشود، کاری اخلاقی است و به نظر میرسد در راستای بهبود جایگاه نهاد عفو باشد. ممکن است گفته شود در گذشته هم اعلام اسامی افراد مرسوم نبوده، اما نکته اینجاست که در گذشته نوعا مشمولان عفو را محکومان عادی تشکیل میدادند و بهندرت محکومان سیاسی و امنیتی در این تعداد عفو شدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.