ابعاد علمی و اجتماعی نوبل شیمی ۲۰۲۰
آتی کاشف. پژوهشگر علوم زیستی و ژنتیک مولکولی در دانشگاه علوم پزشکی بُن- آلمان
«آنچه این جایزه را برجسته میکند، نمود واقعیتی است که دارد اتفاق میافتد که زنان ساینتیست سرانجام بهآهستگی اما با اطمینان بهعنوان رهبران علمی پذیرفته شدند... و این پیام را به پژوهشگران علمی جوان میدهد که کار و دستاورد علمی تأثیرگذار، مستقل از جنسیت است»؛ این بخشی از سخنان «امانوئل شارپنتیه» در کنفرانس خبری جایزه نوبل در محل کار فعلیاش، جامعه ماکس پلانک آلمان است. او اولین زنی است که در تاریخ نوبل با همکاری یک زن دانشمند دیگر، «جنیفر داودنا»، برنده جایزه علمی گروهی با سهم مساوى شده است. «جنیفر داودنا» در کنفرانس خبری جایزه نوبل امسال در محل کارش، دانشگاه برکلی آمریکا، میگوید: «من قدردان روحیه همکاری علمی ساینتیستهای متعددی در این دستاورد هستم... من و امانوئل اولینبار در یک کنفرانس علمی در پورتوریکو یکدیگر را ملاقات کردیم و ساعتها درباره
«کریسپر-کَس9» حرف زدیم و در نهایت متوجه شدیم امکانات و استعدادهایی در دسترس داریم که میتوانیم با همکاری، همدیگر را کامل کنیم». «جنیفر» و «امانوئل» برای دستاورد تأثیرگذار و تکاملیشان در مهندسی و ویرایش ژنتیکی برنده جایزه نوبل شیمی امسال شدند. آنها هشت سال پیش تکنولوژیای را معرفی کردند که مثل یک قیچی دقیق مولکولی برای بریدن بازهای آلی DNA عمل میکند. این تکنولوژی «کریسپر» نام دارد و به طور طبیعی در باکتریها بهعنوان یک سازوکار دفاعی در مقابل عفونت ویروسی عمل میکند. آنها دریافتند که این سازوکار قابل برنامهریزی است و میتواند کارکردهای گستردهای در علوم زیستی، پزشکی و صنعت داشته باشد. در واقع تا پیش از این اکتشاف، بریدن ژنوم در مهندسی ژنتیک مثل خردکردن هندوانه با چکش، سخت و خسارتبار بود. تصور کنید تمدن بشری تا پیش از اختراع چاقو و قیچی چگونه بود؟ صنعت مهندسی ژنتیک با کشف این قیچی دقیق مولکولی وارد تحولی بزرگ و چالشبرانگیز از آنچه بشر میتواند با ابزارهای مولکولی حیات انجام دهد، شد؛ ویرایش یا بازنویسی هدفمند و دقیق ژنتیکی. «جنیفر داودنا» در کتاب «شکافی در خلقت» مثال روشنی آورده است: «تصور کنید بیماری که حامل ژن جهشیافته HTT تشخیص داده شده و میدانیم حتما به زوال مغزی زودرس مبتلا خواهد شد، میتوانست با ابزار کریسپر آن نقص ژنتیکی را ویرایش کند، قبل از اینکه علائم بیماری در او شروع شوند». در مدت کوتاهی پس از کشف قیچی کریسپر، اکنون به نظر میرسد که این ابزار رؤیای دیرینه بشر را برای درمان بیماریهای ژنتیکی بسیار به واقعیت نزدیک کرده است. البته کاربرد این ابزار به تحقق رؤیای درمان ژنتیکی بیماریها محدود نمیشود. در سالهای اخیر و بلافاصله بعد از کشف، کریسپر به یکی از ابزارهای رایج در پژوهشهای زیستی و بیوشیمیایی برای شناختن سازوکارهای حیات در مدلهای سلولی و حیوانی آزمایشگاهی تبدیل شده است. روشی که در مهندسی ژنتیک به آن «ناکآوت» میگوییم و به معنی از کار انداختن ماده ژنتیکی کدکننده برای مشاهده کارکردهای زیستی آن است. بهعنوان مثال، من میخواهم بدانم ژن A در بدن موش چه نقشی دارد؟ قیچی کریسپر به من کمک میکند که ژن A را بدون آسیبزدن به سایر ژنها به طور دقیق ببُرم و نتیجه کمبودش را روی سازوکارهای حیاتی موش مشاهده کنم. بهاینترتیب مسیر تأثیرگذاری و کارکردهای زیستی ماده ژنتیکی A بر من روشن میشود. به همین ترتیب انواع مختلفی از قیچی ژنتیکی کریسپر بهسرعت ابداع شدند تا با ویرایشهای حذف و اضافهکردن ماده ژنتیکی و اپیژنتیکی کارکردهای حیاتی در شاخههای مختلف علوم زیستی و پزشکی را مطالعه کنند. خانم «شارپنتیه»، دانشمند فرانسوی به کمک همکارانش ابتدا نشان دادند بعد از اینکه باکتریها به عفونت ویروسی آلوده میشوند و در ژنوم خود قطعاتی از ماده ژنتیکی ویروس را حمل میکنند، یک قطعه مولکولی به نام «CRISPER RNA» میسازند که ماده ژنتیکی ویروسی را در ژنوم باکتری ردیابی میکند. سپس پروتئینی به نام «کَس» (Cas) قطعه ژنتیکی را در محل دقیق ردیابیشده میبُرد؛ اما اینکه برنامهریز اصلی این سازوکار دفاعی یعنی «کریسپر آرانای» چگونه عملیات ردیابی را انجام میدهد، هنوز روشن نشده بود تا اینکه تیم «شارپنتیه» برای حل این معما با «جنیفر داودنا» دانشمند آمریکایی وارد همکاری شدند. آنها در مقاله علمی که سال ۲۰۱۲ در ژورنال ساینس منتشر کردند، سازوکار قطعه ردیاب در مولکول «کریسپر آرانای» را توضیح دادند و اینکه چطور با همکاری پروتئین «کَس»، یک قیچی ژنتیکی را برای محافظت از ژنوم باکتری تشکیل میدهد. سپس با الگوبرداری از این سازوکار طبیعی باستانی موفق شدند یک مولکول RNA مصنوعی مدرن بسازند که همان کارکرد را با قابلیت برنامهریزی و ردیابی هر قطعهای از ژنتیک موردنظرشان در لوله آزمایش اجرا کند. اکنون این اکتشاف علمی كه با همکاری تعداد زیادی از پژوهشگران علمی برجسته و با رهبری نهایی دو زن دانشمند، «شارپنتیه» و «داودنا»، به دست بشر رسیده، آینده زیستی ما را قابل ویرایش و بازنویسی کرده است. قیچی کریسپر، سادهترین، ارزانترین و مؤثرترین روش دستکاری و مهندسی ژنتیک را در تاریخ علم تاکنون ارائه داده است که کاربردهای گستردهای از درمان و تشخیص بیماریها گرفته تا چارهجویی برای بحران گرسنگی در جهان را دارد. این دستاورد به همان اندازه که هیجانانگیز و نجاتبخش است، ترسناک و خطرناک هم هست. چنان که در مقدمه كتاب «شكافى در خلقت» مینویسد: «ما به طور مؤثری کنترل تکامل حیات را به دست آوردهایم؛ با این قدرت بیاندازه چه خواهیم کرد؟». پاسخ این سؤال البته در مجال این مقاله نمیگنجد و پاسخ آن را به متخصصان حقوق و اخلاق در علم میسپارم. «مارى كورى»، اولین زن دانشمند بود كه جایزه نوبل شیمى را در سال ١٩١١ میلادى بهتنهایی از آنِ خود كرد. دستاورد علمى او كشف عنصر رادیوم و پولونیوم در سال ١٨٩٨ منتشر شده بود. «مارى» در آن زمان تنها به دلیل زنبودن حتى اجازه سخنرانى علمى و صاحبامتیازبودن براى اكتشاف تاریخى خود را نداشت. جوایز نوبل از ابتداى تاریخ خود در سهمخواهى اجتماعى و اقتصادى براى زنان در علم تأثیر داشتهاند؛ اگرچه هنوز هم در یك نگاه آمارى کفه ترازو به سمت مردان سنگینى میکند؛ تصویرى كه نشاندهنده ساختار آموزشى و اجتماعى بشر طی قرنها جنسیتزدگى در جهان است. از «مارى كورى» تا «امانوئل شارپنتیه» و «جنیفر داودنا» تنها ٢٢ زن برنده جایزه نوبل در علوم طبیعى و پزشكى و علوم اجتماعى شدند؛ اما تلاش جامعه علمى براى تأکید بر اهمیت مشاركت مؤثر زنان در علم به طور مداوم افزایش یافته و ادامه دارد. زنان نیمى از پتانسیل فكرى و اجرائى در هر جامعهای هستند و بهكاربردن این پتانسیل در تمام درجات آموزش، مدیریت و رهبرى علمى تنها شرط رسیدن به عدالت و برابرى و توسعه پایدار است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.