نوبل 2020 در دستان کیست؟
سیدهضحی حسینینصر.کارشناس زیستشناسی و کارشناسارشد روانشناسی بالینی
به اعتقاد بسیاری جایزه نوبل معتبرترین جایزه علمی است که یک دانشمند میتواند آن را دریافت کند. این جایزه در سال 1895 به وصیت کارخانهدار و شیمیدان سوئدی به نام «آلفرد نوبل» پایهگذاری شد. اولین جوایز نوبل شش سال بعد یعنی در سال 1901 اهدا شدند. مطابق با وصیت او، این جوایز در پنج حوزه فیزیک، شیمی، فیزیولوژی و پزشکی، ادبیات و صلح به افرادی که بیشترین نقش را در راستای خدمت به انسانها داشتهاند، اهدا میشود. نوبل اقتصاد نیز بعدها یعنی در سال 1968 از طرف بانک مرکزی سوئد پایهریزی شد که در میانه این یادداشت به آن نیز اشاره میکنیم. وبینارهای نوبل شریف از تاریخ 29 مهر تا سوم آبان سال جاری به مدت پنج شب برگزار شد. این سلسله وبینارها از سوی معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشگاه صنعتی شریف با همکاری انجمنهای فیزیک، شیمی، اقتصاد و کانون شعر و ادب و نیز مدارس میانرشتهای شریف و به همت «مسلم صلحیراد» ترتیب داده شد. در این وبینارها که با محوریت نوبل برگزار شد، میهمانان که از متخصصان و استادان حوزههای مختلف بودند، درباره برندگان نوبل در رشتههاي مختلف و ارزش علمی کار آنها سخن گفتند. آنچه در ادامه از نظر میگذرانید، درواقع خلاصهاي است از آنچه در وبینارهای شریف نوبل گذشت.
نوبل فیزیک نوبل فیزیک 2020 به سه دانشمند نظری و رصدی اخترفیزیک و کیهانشناسی تعلق گرفت. نیمی از جایزه به «راجر پنروز» رسید که سالها پیش در مقالهای بسیار مهم و پرارجاع نشان داد پیشبینی وجود سیاهچالهها بر اساس نسبیت عام «اینشتین» اجتنابناپذیر است. به عبارت دیگر «پنروز» نشان داد از منظر فیزیک نظری، سیاهچالهها باید وجود داشته باشند. نیم دیگر جایزه نوبل امسال به خانم «آندرهآ گِز» از دانشگاه یو سیالای آمریکا و اخترشناس برجسته آلمانی «راینهارد گنزل» اهدا شد. این دو اخترشناس رصدی موفق شدند با تکنیکهای پیشرفته و رصدهای مداوم وجود سیاهچالهای را در مرکز کهکشان راه شیری اثبات کنند. میهمانان وبینار نوبل فیزیک دو پژوهشگر از دانشگاه صنعتی شریف بودند. «سهراب راهوار» اخترشناس رصدی است که به خاطر پژوهشهایش درباره عدسیهای گرانشی در ایران شناخته شده و «شانت باغرام» پژوهشگر جوان و خوشبیان که از اعضای گروه کیهانشناسی صنعتی شریف است. «سهراب راهوار» با توجه به پیشینه علمی رصدیاش به این موضوع پرداخت که چطور میتوان سیاهچالهها را رصد کرد. او از روش مشاهداتی نام برد که به یکی به اختصار روش میکرولنزینگ یا عدسیهای ریزهمگرایی گرانشی میگویند. تکنیک رصدی بعدی اُپتیک تطبیقی یا سازگار است. دراینمیان «سهراب راهوار» از استاد پیشکسوت فیزیک ایران زندهیاد «جلال صمیمی» نیز یاد کرد که در سال 1979 مقالهای را در مجله نیچر درباره سیاهچالهها به چاپ رسانده بود. اما «شانت باغرام» با مروری بر داستان سیاهچالهها، شرکتکنندگان را به زمان «نیوتن» و تألیف کتاب معروفش «اصول فلسفه طبیعی» برد. «نیوتن» اصول بنیادی مکانیک، دینامیک و گرانش را مطرح کرد. فرض اساسی «نیوتن» اینچنین بود که قانون گرانش روی زمین و در آسمان یکسان است. یک قرن بعد از «نیوتن» عدهای از دانشمندان در انگلستان و برخی دیگر در فرانسه، آلمان و ایتالیا، مکانیک و دینامیک نیوتنی را توسعه بخشیدند که در این بین از «لاگرانژ»، «لاپلاس» و «جان میشل» میتوان نام برد. «جان میشل» حتی این سؤال را مطرح کرد که یک جرم را باید تا چه شعاعی فشرده کنیم تا سرعت فرار برابر با سرعت نور باشد. به روایت «باغرام» قرن بیستم با دو انقلاب علمی بزرگ همراه بود؛ مکانیک کوانتومی و نسبیت. نسبیت عام از سوی «اینشتین» ارائه شد و نخستین حل معادلات را که پاسخ آن سیاهچاله بود، «شوارتسشیلد» ارائه داد. پس از مرگ «اینشتین» دو دانشمند دیگر روی سیاهچالهها کارهای ارزندهای انجام دادند؛ یکی دانشمند نیوزیلندی به نام «کِر» بود و دیگری «راجر پنروز» برنده جایزه نوبل امسال است. «راجر پنروز» علاوه بر مقالاتی که درباره سیاهچالهها نوشت و در آن نمودارهای معروف به «پنروز» و تَکینگی را ارائه داد، کار بسیار شاخص دیگری را نیز به سرانجام رساند؛ او نشان داد طبق معادلات نسبیت عام «اینشتین» وجود سیاهچالهها اجتنابناپذیر است. نوبل فیزیولوژی و پزشکی نوبل پزشکی 2020 به سه پژوهشگر اهدا شد. این نوبل به دو دانشمند آمریکایی به نامهای «چارلز ام. رایس» و «هاروِی جي. آلتر» و یک دانشمند بریتانیایی به نام «مایکل هوتون» اهدا شد. «چارلز رایس» متولد سال 1952 در کالیفرنیا است. او تحقیقات بسیاری را بر روی هپاتیت در دانشگاه واشنگتن در سنتلوئیس انجام داده است. «رایس» درحالحاضر در دانشگاه راکفلر نیویورک مشغول به کار است. «هاروی جِی آلتر» در سال 1935 در نیویورک به دنیا آمد. او در زمینه هپاتیت C در انستیتو ملی بهداشت آمریکا در ایالت مریلند تحقیق میکرد. «آلتر» حین پژوهشهای خود متوجه نوعی عفونت ناشناخته دیگری شد که نه از نوع هپاتیت A بود و نه از نوع B؛ این نقطه آغازی بود برای کشف ویروس جدید هپاتیت C. «مایکل هوتون» متولد سال 1950 است. او در مؤسسه بیوتکنولوژی «کایران کورپوریشن» در کالیفرنیا توانست توالی ژنتیک ویروس را پیدا کند. ویروس هپاتیت C یکی از عوامل ابتلا به سرطان کبد و سیروز کبدی شناخته میشود و از دلایل عمده نیاز به پیوند کبد در بیماران است. مطابق با آمار منتشرشده از سوی سازمان بهداشت جهانی این ویروس سالانه جان 500 هزار نفر را میگیرد. راههای انتقال ویروس هپاتیت C دریافت خون آلوده، استفاده از سرنگ آلوده و ارتباط جنسی محافظتنشده است. تا پیش از کشف هپاتیت C، ما از نوع A و B آن آگاه بودیم. به گفته یکی از اعضای کمیته نوبل قبل از کشف هپاتیت C دریافت خون بسیار پرخطر و درست مثل شرکت در شرطبندی «رولت روسی» بود. به گفته «عبدالرضا ناصرمقدسی»، متخصص مغز و اعصاب، با توجه به شرایط پیچیدهای که در آن قرار داریم، شاید بتوان گفت حساسترین نوبل امسال، نوبل پزشکی بود. به نظر میرسید از بیماریهای عفونی گذر کردهایم؛ درحالیکه دنیاگیری ویروس جدید کرونا بار دیگر توجه دنیا را به سوی اهمیت تحقیقات در زمینه ویروسها جلب کرد. اولین گام در درمان بیماری، شناخت عامل ایجادکننده است. شناسایی ویروس هپاتیت C از این نظر اهمیت دارد که نقطه شروعی برای تولید واکسن و داروهای مؤثر برای آن خواهد بود. «ناصرمقدسی» در پایان به افزایش آمار بیماران مبتلا به هپاتیت اشاره کرد. مهمترین راه انتقال در کشورهای دیگر عواملی از جمله خطای پزشکی است، این در حالی است که مهمترین راه انتقال آن در ایران از راه سوزن تزریق مواد مخدر است. متأسفانه رشد این آمار را در کشور میتوان ناشی از عوامل فرهنگی و آسیبهای اجتماعی دانست. در موارد بسیاری فرد مبتلا به هپاتیت، مجرم شناخته میشود و نه بیمار. بنابراین جا دارد تا دراینباره آگاهی داده شود و بین اینگونه افراد در معرض خطر سرنگ یکبار مصرف توزیع شود. نوبل شیمی نوبل شیمی امسال بهطور مشترک به «امانوئل شارپنتیه» (1968 م.) پژوهشگر ژنتیک و بیوشیمی اهل فرانسه و «جنیفر داودنا» (1964 م.) بیوشیمیدان آمریکایی اهدا شد. نوبل 2020 شیمی به دلیل ابداع روشی نو برای ویرایش ژن، به نام «کریسپر-کَس9» که از آن به نام قیچی ژنتیکی یاد میشود، به این دو دانشمند داده شد. «کریسپر-کس9» مانند نوعی قیچی عمل میکند و میتواند با شکافتن دیانای ویروسها، آنها را از کار بیندازد. این قیچی ژنتیکی در شکل طبیعی خود میتواند دیانای را از ویروسها تشخیص دهد، اما «شارپنتیه» و «دودنا» ثابت کردند میتوان کاری کرد تا در هر یک از مولکولهای دیانای موجود در یک منطقه معین برش ایجاد کنند. یکی از اعضای کمیته داوران در بیانیه خود اظهار کرد تکنیکی که «شارپنتیه» و «داودنا» برای توسعه روش ویرایش ژنومها ابداع کردند به محققان کمک میکند تا با استفاده از آن بتوانند دیانای جانوران، گیاهان و دیگر ارگانیسمها را با دقتی فوقالعاده تغییر دهند. تکنیکی که این دو دانشمند ابداع کردند، تأثیری انقلابی در علوم پایه دارد و میتواند به بهبود و حتی درمان بیماریهایی نظیر سرطان کمک کرده و ممکن است رؤیای درمان بیماریهای ارثی را نیز تحقق بخشد. همانطور که اشاره شد، قیچی ژنتیکی یا فناوری «کریسپر-کس9» روشی است که برای برش و جداسازی یک ژن معیوب به کار میرود. این تکنولوژی کمک میکند تا با حذف، اضافه و جایگزین کردن بخشی از ژنوم آن را ویرایش یا اصلاح کرد. «محمودرضا رفیعی» دانشآموخته در رشته زیستشناسی مولکولی در مؤسسه تحقیقاتی زیستمولکولی هایدلبرگ به تفصیل درباره مراحل مختلف سازوکار تکنیک یادشده و کاربردهای آن صحبت کرد. از آنجایی که مباحث مطرحشده بسیار تخصصی بوده و نیازمند دانش اولیه در بیوشیمی و زیستشناسی سلولی مولکولی است، مجال شرح جزئیات آن در روزنامه میسر نیست. نکته جالبی در پایان بحث با پرسش یکی از مخاطبان ایجاد شد؛ اینکه چرا نوبل شیمی در دستان دو بیوشیمیدان و ژنتیکدان قرار گرفته است؟ «حمیدرضا کلهر»، استاد دانشکده شیمی دانشگاه صنعتی شریف افزود در حال حاضر ما با پدیدهای به نام «درهمتنیدگی علوم» مواجه هستیم؛ آن نوع نگاهی که شیمی را به چهار بخش آلی، معدنی، شیمیفیزیک و شیمیتجزیه تقسیم میکرد اکنون در دنیا منسوح شده است. ازاینرو برای انجام کارهای عمیق و دقیق همچون دستاوردهای ماندگاری که به دریافت نوبل میانجامد، نیازمند مطالعات دقیق میانرشتهای هستیم. یک زیستشناس خوب باید هم شیمیدان خوبی باشد و هم از درک فیزیکی عمیقی برخوردار باشد. نوبل اقتصاد «رابرت ویلسون» و «پاول میلگرام» دو اقتصاددان دانشگاه استفورد بهطور مشترک به عنوان برندگان نوبل اقتصاد معرفی شدند. این جایزه به دلیل تلاشهای ارزشمند این دو دانشمند در حوزه نظریه مزایده یا حراج کالاها و داراییها بهویژه کالاهایی که برآورد قیمت آنها به روش سنتی دشوار است، اهدا شد. «فرشاد فاطمی»، استادیار دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف میگوید جایزه نوبل اقتصاد عملا یک جایزه نوبل نیست و از سوی بنیاد نوبل اهدا نمیشود. این جایزه به مناسبت سیصدمین سال تأسیس بانک مرکزی سوئد از سال 1969 شروع شد و عملا با بودجهای که از طرف این بانک در اختیار کمیته نوبل قرار داده شد، به عنوان نوبل اهدا میشود. بنابراین این جایزه حدود 70 سال از جایزه نوبل جدیدتر است. در فرایند اهدای جایزه نوبل دو نکته مهم نهفته است؛ نخست اینکه به واسطه اهدای جایزه از جامعه علمی آن حوزه به پاس تلاشهایی که یک یا چند نفر از اعضای برجسته آن جامعه طی سالها انجام دادهاند، تقدیر میشود. نکته دیگر آنکه فرصتی را فراهم میکند تا متخصصان درباره حوزه خود، رشته و زمینههای کاری موجود با عموم مردم صحبت کنند درست مثل وبینارهای نوبل شریف که برگزار شد. «فرشاد فاطمی» در ادامه با یک مثال توضیحاتی درباره «طراحی بازار» ارائه داد. فرض کنید مادری میخواهد به بچههایش مأموریت دهد تا کیکی را با هم قسمت کرده و بخورند. مادر به فرزند بزرگتر میگوید بخشی از کیک را برای خودت نگه دار و بقیه را بین خواهر و برادرانت تقسیم کن. این نگرانی وجود دارد که برادر بزرگتر سهم بیشتری را برای خودش بردارد. چنانچه بخواهیم به طراحی مکانیسمی بپردازیم که در عین حال که انگیزههای افراد را در نظر میگیرد، نتیجه مورد نظر مادر را تأمین کند، به نوعی با موقعیتی مواجهیم که افراد در آن استراتژیک رفتار میکنند. میخواهیم ببینیم با وجود افرادی که رفتار استراتژیک دارند ما چطور میتوانیم مکانیسمی طراحی کنیم که به نتیجه دلخواهمان برسیم. یا اینکه سازوکار طراحیشده چه خصوصیاتی دارد و چه نتایجی به بار میآورد. در عمل طراحی بازار برعکس نظریه بازی است. در نظریه بازی تلاش میکنیم تا رفتارهای استراتژیک افراد را بفهمیم، مدل کنیم و ببینیم چه اتفاقی میافتد و چه نتایجی به بار میآورد. در طراحی مکانیسم قصد داریم با استفاده از چیزهایی که درباره رفتار استراتژیک آدمها یاد گرفتیم، مکانیسمهایی طراحی کنیم که به نتایج خاصی منجر شود یا ویژگیهای مشخصی را دارا باشد. تاکنون سه جایزه نوبل در حوزه «طراحی مکانیسم» داده شده که نشان از اهمیت این حوزه دارد. در ادامه «محمد اکبرپور» که در حال حاضر استادیار دانشگاه استنفورد است و از شاگردان «میلگرام» بوده، به وبینار پیوست. جالب است «اکبرپور» یک هفته پیش از اعلام برندگان نوبل اقتصاد 2020 نام دقیق برندگان را پیشگویی کرده بود. البته به گفته او این سنتی است که سه، چهار سال است آن را انجام میدهد و امسال حدس او به درستی به واقعیت پیوست. شاید لازم باشد قبل از اینکه به توضیحات «اکبرپور» بپردازم برای خوانندگان کاملا ناآشنا با نظریه حراج کمی بیشتر توضیح دهم. تصور سنتی و عمومی از فرایند حراج یا مزایده همان چیزی است که عدهای ثروتمند در سالنی نشستهاند و در حال شرکت در مزایده آثار هنری هستند و آن اثر هنری به بالاترین قیمت پیشنهادی فروخته میشود یا حتی بازار حراجی که مردم در اواخر اسفند از آن خرید میکنند. اما نظریه مزایده عمیقتر و دقیقتر و فراتر از این تصویر عمومی است. نظریه مزایده نگاهی عمیق به اقتصاد پیچیده قرن بیستویکمی است. تصور کنید دولتي تصمیم میگیرد پروژهای بزرگ را انجام دهد. دولت اعلام مزایده عمومی میکند و شرکتهای بسیاری در این مزایده شرکت میکنند. بر اساس نظریه مزایده، مستقل از اینکه فرایند به شکل علنی یا مهرومومشده انجام شود، در پی خلق مدلی مبتنی بر محاسبات، پیچیدگیها و رفتارها و انگیزههای مشارکتکنندگان و برگزارکنندگان یا سفارشدهندگان است. مثال ملموس رویکرد تکنیکال نظریه مزایده برای ما ایرانیان بورس اوراق بهادار است که در آن انگیزههای دولت، خریداران خرد و کلان، خریداران و فروشندگان خرد و کلان دخالت دارد. این دو دانشمند توانستهاند نظریه مزایده را به شکلی خوشخوان، ریاضیاتی، مدلپذیر و بهینهپذیر صورتبندی کنند. اما نکته مهمی که «محمد اکبرپور» به آن اشاره کرد، این است که اقتصاد بیشازپیش با علوم محاسباتی و کامپیوتر، نظریه پیچیدگی و حتی علوم جامعهشناختی گره خورده است؛ گویی نیاز به اقتصاد نوینی در جهان است که متولد شود. «اکبرپور» معتقد است حتی نظریه مزایده میتواند به حل بحرانهای کلاسیک شناختهشدهای همچون تغییرات اقلیمی و محیطزیستی و نابرابری کمک کند. نوبل ادبیات «لوئیز گلوک» دومین شاعر زنی است که برنده نوبل ادبیات میشود. او در سال 1943م در نیویورک به دنیا آمد. مادر او روستبار و پدرش اصالتا اهل مجارستان بود. «گلوک» تحصیلات خود را در دانشگاه کلمبیا به پایان رسانده است. او در طول زندگی خود جوایز مهم و معتبر بسیاری را دریافت کرده است. از جوایز او میتوان به پولیتزر، جایزه شعر کتاب ملی سال 2014، جایزه شعر بینگهام نشریه کتاب بوستون، جایزه شعر کتاب نیویورکر و ویلیام کارلوس ویلیامز انجمن شعر آمریکا اشاره کرد. «گلوک» به کاربست داستانهای اساطیری، تاریخ و طبیعت در بازنمایی تجربیات شخصی خود و زندگی مدرن در شعرهایش مشهور است. به اعتقاد «ابوالقاسم اسماعیلپور»، استاد دانشگاه شهید بهشتی، نویسنده و اسطورهشناس، از نکات کلیدی در شعر خانم «گلوک» (به روایت «اسماعیلپور» با تلفظ گلیک) میتوان به اندیشه و تفکر و ارائه صحنههای ناب، آفریدن نمادها و اسطورههای مرگ و هستی اشاره کرد. «گلوک» را میتوان تداومبخش سنتی 120ساله دانست و ادامهدهنده راه شاعرانی همچون «راپاند» به شمار آورد که اسطوره را وارد شعر مدرن کردند. میتوان ردپای آشکار آنچه را پدر «گلوک» درباره اسطورههای یونان و روم در جوانی به او گفته ، در شعرهای «گلوک» مشاهده کرد. در نیمه دوم قرن بیستم این شیوه اسطورهپردازانه در شعر همراه با ویژگیهای خاص اساطیری و نمادی در شعرهای «ویلیام کارلوس ویلیامز» دیده میشد و اگر بخواهیم به سبک «گلوک» اشاره کنیم، باید او را ادامهدهنده این سبک همراه با شیوه منحصربهفرد خودش بدانیم. «لوئیز گلوک» به نوعی خودزیستنامهنگار خودش است. شرح و زندگی خود را بهسادگی با بهرهمندی از اساطیر یونان و... عرضه میکند. بهعبارتی اسطورههای کهن را بنمایه قرار داده و به زبان ساده منویات و درون خود را بهطور کشف و شهودی بیان میکند. با اینکه «گلوک» از شاعران دیگر الهام گرفته اما شکی نیست شاعری میتواند در دنیای شعر و ادب عرضاندام کند که صاحب سبک باشد. «گلوک» در دهه 80 سبک خود را پیدا کرد؛ اگرچه برخی او را از این جهت که در شعرهایش جنبههای شرححالنویسی دیده میشود، اعترافگرا میدانند. شعرهایی که میتوان بازنمایی از مصائب زندگی شخصیاش از جمله بیاشتهایی روانی، آتشسوزی خانهاش، ازدواج نافرجام، ازدستدادن خواهر و... را در آنها مشاهده کرد. اما دسته دیگری از منتقدان برجسته ادبی و نیز خود او بر این باورند جهانبینی شهودی، فلسفی و اشراقی که در شعرهای «لوئیز» وجود دارد، در شعرهای شاعران اعترافگرا دیده نمیشود. اولین کتاب «گلوک»، «نخستزاده» با عنوان اصلی Firstborn است. نخستزاده چندان نتوانست تأثیرگذار باشد. او در سال 1975 پس از یک دوره وقفه مجموعه دوم خود به نام «خانهای در سرزمین باتلاقی مارشلند» را منتشر کرد. بسیاری از منتقدان آن را پیشرفت مهمی برای او میدانند. کتاب دیگر او با نام «زنبق وحشی» با عنوان اصلی Wild Iris که در اینجا واژه Iris ایهام دارد؛ هم بهمعنای زنبق است و هم به الههای در اساطیر یونان اشاره دارد. زنبق وحشی اثری طبیعتگرایانه است. شاعر در این مجموعه شعر از زبان گیاهان (گلها، درختها و...) سخن میگوید. «رُز سفید میپرسد/ این زمین است؟/ اگر این زمین است/ پس من به آن تعلق ندارم/ من به جهان دیگری تعلق دارم». نمونه اینگونه شعرها را میتوان اشاره به بلایی که انسان بر سر محیط زیست آورده است، دانست. اسماعیلپور ادامه میدهد وجه مهم دیگری که در اشعار گلوک به چشم میخورد، «وجه روانکاوی» است. اینکه دستهای از منتقدان ادبی او را شاعری اعترافگرا میدانند به همین دلیل است. شعر او متأثر از تراما یا زخمهای روحی-روانی است. اگرچه رنج ناشی از تراما و آسیبهای روانی در شخصیتهای مورد بحث او در شعرش وجود دارند اما نکته مهم شعرهای «گلوک» در این است که برای این رنج راهی ارائه میدهد. بهطور سنتی تصویری شاد و آرامشبخش را به کار میبرد. این در حالی است که در آثار شاعران اعترافگرا فقط رنج است و راهی نیست. یکی از مهمترین آثار «گلوک» کتاب «پیروزی آشیل» است. در این مجموعه با اینکه آشیل میمیرد اما به یک نوع پیروزی دست پیدا میکند و به فنا میرسد. پیروزی آشیل در «پذیرش مرگ» است. همین که انسان مرگ و دنیای پس از مرگ را بپذیرد، خودش پیروزی است. مرگ از آن خدایان است و اگر میرایی در کار نبود نوعی پوچی به وجود میآمد. در پایان بار دیگر به آنچه شعر «گلوک» را منحصربهفرد کرده اشاره میکنیم؛ اینکه جهانیبودنِ درونمایه و مضمون شعرهایش ملت خاصی را مورد خطاب قرار نمیدهد و به دور از هرگونه ایدئولوژیزدگی است. ازاینرو شاید بتوان او را راوی کل بشر دانست. اگرچه سالهاست که «گلوک» در حوزه شعر در دنیا از شهرتی انکارناپذیر برخوردار است اما عجیب است هیچیک از آثار او تاکنون در ایران به فارسی ترجمه نشده است. امید است این نوبل انگیزههای ترجمه آثار او و دیگر شاعران مطرح دو دهه اخیر دنیا را در علاقهمندان متخصص در حوزه شعر و ادب شعلهور کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.