شکلهای زندگی: یک شب پروست و هزار و یک شب بورخس
حکایتهای بورخسی
نادر شهریوری (صدقی)
بورخس درباره خاطرههای خود میگوید: «آنها کاملا محوند و نمیدانم در کدام طرف رودخانه جایشان دهم، در طرف اروگوئه و یا طرف آرژانتین».1 خاطرههای محو، خاطرههایی سیالاند که معلوم نیست در کدام طرف رودخانه جا گرفتهاند، آنها گاه به این طرف رودخانه میآیند و گاه به آن طرف، اما هیچگاه در جایی نمیمانند و محو هم نمیشوند، بلکه همچون سایهای تنها ردی از خود بهجا میگذارند تا همواره به یاد آورده شوند. یادآوری هر خاطره فیالواقع تکرار چیزی است که در ذهن تداعی میشود، این به خویشاوندی «نسبی» و «سببی» خاطره و تکرار برمیگردد و همینطور به سیالیت خاطرهها. خاطره اگر سیالیت خود را از دست بدهد که چنین چیزی ناممکن است، تنها با یکبار بهیادآوردن به تمامی به چنگ میآید و آنگاه «تکرار» موضوعیت خود را از دست میدهد. تمام نوشتهها، داستانها و حتی مصاحبههای بورخس از یک نظر تکرار خاطرههای سیالی است که به ذهنش میآیند تا بورخس به مدد داستانسرایی، آنها را در مسیر تکثیر اشکال و هویتهای نو به نو قرار دهد. به همین دلیل در بورخس ما همواره با عبارت «باز ممکن است» روبهرو میشویم. این عبارت سخت مورد علاقه بورخس است. به نظر او این عبارتی جادویی است؛ زیرا قدرت آدمی را در احضار خاطرههای گذشته و ارائه داستانها افزایش میدهد. او این کار را با تفسیر و بازخوانی مکرر خاطرهها، همانها که محو و سیالاند، انجام میدهد.
خاطرهها اگرچه تمامی حافظه ادبی بورخس را اشغال و او را مجذوب خود میکنند، اما به همان اندازه او را از رئالیسم رایج دور میکنند. بورخس به عنوان نویسنده لاتینی ازجمله مهمترین مخالفان واقعگرایی است، «... به نظر من واقعگرایی کار مشکلی است بهخصوص اگر بخواهی آن را در عصر و زمانه خود به کار ببری... بهتر است نویسنده به دنبال موضوعی برود که از دسترس زمان و مکان او دورتر باشد... مثلا حدود پنجاه سال پیش و در محلات فراموششده و ناشناخته بوئنوسآیرس برود تا کسی از زندگی و مردم آن موقع خبر نداشته باشد». این نقد از واقعگرایی هرچند از ایدئالیسمی قوی نشئت میگیرد، اما درباره بورخس به آن معنا نیست که نوشتههایش نسبتی با واقعیت ندارند، بلکه واقعیتی که بورخس ارائه میدهد، متفاوت است. به نظر بورخس اگر خاطرهها محو و سیال باشند، واقعیتها نیز به همان اندازه محو و سیالاند. آنچه متنهای بورخس را از نویسندگان واقعگرای همعصرش متمایز میکند، آن است که متنهای او نسبتی با تاریخ برقرار نمیکنند و بورخس در مقابل تاریخ وظیفهای برای خود قائل نمیشود. او در اصل به زندگی تاریخی باور ندارد. منظور از زندگی تاریخی، زیستن به قصد جستوجوی معنایی است که زمان پیشرو میخواهد بر ما آشکار کند؛ بورخس خود را در چنین پروسه آخرالزمانی قرار نمیدهد. متنهای بورخس در اصل از نمونه آغازین و ازلی تقلید میکنند، تقلیدی که لزوما ارائه همان نمونه اولی نیست؛ زیرا زندگی با تکرار نامکرر خود بیشمار شکل تولید میکند که هرکدام میتواند فینفسه منبع تصوراتی باشد که دائما به خاطر میآیند، این بهیادآوردن بورخس به معنای مقابله با «زمان» و «تاریخ» است. بورخس در شعری به نام «دریا»، تصورات خود نسبتبه هستی و زندگی را عیان میکند: «دریا، همواره هستی داشت/ دریا کیست؟ آن وجود عاصی کیست؟/ عاصی و کهن که بنیان زمین را میجود/ او اقیانوس است و اقیانوسهای بسیار است/ او ورطه و شکوه است، بخت و باد است/ گویی هر نگاه به دریا اولین نگاه است».2 مقصود بورخس از دریا، اشاره به زندگی است؛ زندگی که از دیرباز هستی دارد و همچون دریا در سیطره «بخت» و «باد» است. هر موج دریا اگرچه تکرار میشود اما یگانه است، در این شرایط جهان همچون بازگشتی جاودان خود را تکرار و دائما تکرار میکند. به نظر بورخس زندگی تا مادامی که هست، همین است و نویسنده میتواند هر بار موجی از آن را همچون شکلی از زندگی ارائه دهد. این تصور از زندگی و هستی به نگاه مونیستی بورخس بازمیگردد؛ منظور از نگاه مونیستی آن است که بیرون از زندگی چیزی وجود ندارد، زندگی خود علت فینفسه است و همهچیز در امتداد آن است و در نهایت به غایتی منتهی نمیشود و تنها خود را در اشکال متنوع تکرار میکند. در این تصور از هستی، «زمانی» که بتواند «تاریخ» را کرانمند کند، وجود ندارد؛ بدینسان داستانهای بورخس در غیاب تاریخ و در زمان بیزمانی ادامه مییابد. با این تلقی از جهان آنچه باقی میماند گنجینهای عظیم از افسانهها و داستانهای اسطورهای یا غیراسطورهای است که ذهنِ ناخودآگاه و خودآگاه آدمی را تسخیر کرده است. بورخس این گنجینه عظیم را دستمایه داستانسرایی و قصهپردازی خود قرار میدهد. به همین خاطر در بورخس همواره میان «خاطره» و «ناخودآگاه» پیوند وجود دارد. ناخودآگاه در بورخس گاه از چنان قدرتی برخوردار است که جایی برای «خودآگاه» باقی نمیگذارد. بورخس از ناخودآگاه با عنوان «دیگری» نام میبرد. او بر این باور است که «دیگری در واقع پیشفرض یک من است».3 هنگامی که از «گذشته»، «خاطره» یا «زمان» سخن میگوییم، ناخودآگاه پروست را به خاطر میآوریم. در پروست نیز با خاطرهها مواجه میشویم، خاطراتی بیشکل و پراکنده که در گذشتههای دور یا نزدیک فراموش شدهاند، اما از میان نرفتهاند تا به ناگاه و یکباره بدون هیچ انتظاری برای آمدنشان همچون میلی مبهم و نابهنگام در کوران زندگی از راه برسند و آدمی را با خود به «دنیای دیگر» ببرند، دنیایی که چه بسیار فراموش شده باشد، اما در پرتو نگاه به آینده، روشن و شفاف بازگردد. «گذشته»، «خاطره»، «به یاد آوردن» و... از مهمترین علایق بورخس و پروست است، اما میان این دو تفاوتی اساسی وجود دارد؛ گذشته از نظر پروست تنها در پی اتفاقهای «پیشرو» اعاده میشود، تمامی خاطرات در زمانهایی سپری شده که پروست بیصبرانه به دنبال آنها میرود. تنها در بطن وقایعی که پیشرو اعاده میشوند، در مقابل «باز ممکن است» بورخس، عبارت «پیشرو» عبارت مورد علاقه پروست است.* به نظر پروست اگر زندگی در «پیشرو» نباشد، گذشتهای وجود نخواهد داشت، تمام گذشته که دربردارنده خاطرهها و لحظات سپریشده است، تنها در بستر ماتریالیستی ملموس و روزانه اعاده میشود. در چنین بستری است که «زمان» اهمیت مییابد، زمانی که به آینده گره میخورد تا گذشته را زنده کند. «تاریخ» دقیقا از دل چنین زمانی سر برمیآورد، اساسا میان تاریخ و زمان کرانمند پیوندی ناگسسته وجود دارد و ایده پروستی «رستاخیز» در بطن چنین تاریخی رخ میدهد. پروست باورمند به رستاخیز خاطرهها میگوید «اگر رستاخیزی در جهان وجود داشته باشد، رستاخیز خاطرههاست». منظور از رستاخیز** خیزش مردگان و سربرآوردن خاطرههای مدفون است، چنین رستاخیزی، چنانکه از نامش پیداست، رستاخیزی در آینده تا روزی از روزها، روزی که نمیتوان «زمان» آن را معین کرد، مردگان زنده شوند و خاطرهها حضوری جسمانی پیدا کنند، هرچند پروست فراموش نمیکند که بگوید چنین «رستاخیزی برای خیلیها هیچگاه نخواهد رسید».4 به بورخس بازگردیم؛ از نظر بورخس نیز همچون پروست گذشته پایان نمییابد، اما به نظرش آینده نیز پایان نمییابد. بورخس که به اهمیت گذشته آگاه است، تلاش میکند تا با تفسیرهای خود به بازآفرینی مجددشان اقدام کند. جهان از نگاه بورخس عمری همچون هزارویکشب دارد که به پایان نمیرسد، در واقع حکایتهای این جهان است که پایان نمیگیرد. منظور از حکایت بازنویسی جهان برمبنای نگاهی تازه است، این کار درپی ازمیانبرداشتن تفسیرهای گذشته انجام میشود. اکنون شاید بتوان هراس بورخس از تاریخ و زمان کرانمند، زمانی که تاریخ را به پایان میرساند، دریافت. بورخس با هر پایانی مخالف است، این به نگاه اسطورهای او بازمیگردد، از نگاه اسطورهای بورخس هر کنشی، ازجمله نوشتن، تقلیدی از یک نمونه ازلی است که مهمترین پیامدش خنثیکردن زمان و تاریخ است. به نظر بورخس، همهچیز در اساس تکرار همان نمونه ازلی است، تنها آنچه تکرار میشود، باقی میماند. جهان اسطورهای، جهان حکایتها یا چنان که بورخس میگوید داستانهای نو به نو است. با بورخس حکایت همچنان باقی میماند. پینوشتها: * عبارت «پیشرو» پرشمارترین عبارت رمان عظیم «در جستوجوی زمان ازدسترفته» است. ** رستاخیز از دو واژه «رست» + «خیز» به معنای «مرده + خیز» تشکیل شده است که به معنای زندهشدن گذشته است. 1، 2. هزارتوهای بورخس، ترجمه احمد میرعلایی 3. گمانکردن، رؤیادیدن و نوشتن، اسؤالدو فراری، ترجمه ویدا فرهودی 4. گزیدههایی از در جستوجوی زمان ازدسترفته، پروست، ترجمه مهدی سحابی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.