گفتوگو با آيدا شاملو بهمناسبت تجديد چاپ «بام بلند همچراغي»
نسخه منقح مجموعه اشعار شاملو
شرق: «بام بلند همچراغی»، با عنوان فرعی «با آیدا درباره احمد شاملو»، شامل گفتوگوی مفصل سعید پورعظیمی با آیدا شاملو درباره احمد شاملو است كه چند سال پیش منتشر شده بود و بهتازگی چاپ تازهای از آن در نشر نو منتشر شده است. این گفتوگوی طولانی در طول چند سال انجام شده و در آن درباره موضوعات مختلف مرتبط با شاملو صحبت شده است. آیدا شاملو در بخشی از این كتاب به غلطهایی اشاره كرده كه در انتشار مجموعه اشعار شاملو وجود داشته است. مجموعه اشعار شاملو سالها پیش ازسوی نشر نگاه منتشر شد و تا امروز بارها تجدید چاپ شده است. در چاپ آخر مجموعه اشعار شاملو در نشر نگاه تمام غلطهای موجود در كتاب با نظارت آیدا شاملو اصلاح شده است و حالا میتوان گفت كه مجموعه اشعار شاملو دقیقا براساس آنچه در زمان حیات شاعر منتشر شده بود، به چاپ رسیده است. بهمناسبت تجدید چاپ «بام بلند همچراغی» و همچنین انتشار بدون غلط مجموعه اشعار شاملو در نشر نگاه، با آیدا شاملو گفتوگو و از او درباره نظارت بر چاپ آثار شاملو و همچنین انتشار «كتاب كوچه» سؤال كردهایم.
بهتازگی کتاب «بام بلند همچراغی» که شامل گفتوگویی مفصل با شما درباره احمد شاملو است، تجدید چاپ شده است. در جایی از این کتاب، شما انتقاداتی به چاپ مجموعه اشعار احمد شاملو داشتید و گفته بودید که در برخی از شعرها غلطهای آشکاری وجود دارد که ضروری است اصلاح شود. آیا در چاپهای جدید مجموعهاشعار شاملو این غلطها اصلاح شدهاند؟ بله در چاپهای جدید مجموعهاشعار یعنی از سال 1397 به بعد تمام اشتباهات تایپی و غلطها اصلاح شده و کتاب کاملا دقیق و بیاشتباه است. لطفا درباره غلطهایی که در چاپهای قبلی مجموعه اشعار شاملو وجود داشت، کمی توضیح دهید. آیا اشتباهات تایپی بودند یا غلطهای عمدهتری هم در شعرها وجود داشت؟ هم برخی اشتباههای تایپی وجود داشت و هم غلطهایی که میتوان آنها را غلطهای عمدی نامید که در چاپ اول کتاب طی حروفچینی آقای یعقوبشاهی ایجاد شده بود. متأسفانه مدتی طول کشید تا ما به وجود چنین غلطهایی پی بردیم؛ یعنی بهمرور هر بار سراغ شعری رفتیم یا هنگام مقایسه و تطبیق شعری با چاپهای قبلی آن متوجه میشدیم که بعضی کلمات شعر تغییر داده شده یا جای سطرها و مواردی در توضیحات انتهای کتاب پس و پیش شده است. این غلطها فقط در چاپ مجموعهاشعار وجود داشت یا در ترجمهها و نمایشنامهها و دیگر آثار هم این غلطها دیده میشود؟ در ترجمهها اگر اشتباهی وجود داشته باشد، اشتباهات تایپی است و مواردی جزئی که معمولا هنگام چاپ کتاب پیش میآید اما در چاپهای اول مجموعهاشعار حروفچین کارهایی کرده بود که چون انتظارش نمیرفت ما هم زود متوجهشان نشدیم و به این ترتیب مدتی طول کشید تا توانستیم مجموعهاشعار را به طور کامل اصلاح و اشکالات آن را برطرف کنیم. انتشارات نگاه که ناشر مجموعهاشعار شاملو است، چندینبار این اشتباهات را اصلاح کرد و باز دوباره ما اشتباهات دیگری پیدا کردیم و باز دوباره ناچار شدند کتاب را در چاپ بعدی اصلاح کنند. در نتیجه این اصلاحات چندینبار و در چند سال انجام شد تا درنهایت حدود سال 1395 من و همکارم، خانم سولماز سپهری، یکبار کتاب مجموعهاشعار را از آغاز تا پایان بهطورکامل و به دقت بررسی و با چاپهای قبلی آن (که در زمان حیات شاعر منتشر شده بود) و نیز با اصلاحاتی که شاعر در چاپهای قبلی مجموعهها انجام داده بود، سطر به سطر و کلمه به کلمه مقایسه کردیم. در واقع یکبار من این کار را انجام دادم و یکبار هم همکارم، خانم سپهری، کل مجموعه را واو به واو با نسخههای چاپ و اصلاحشده پیشین مقایسه کرد. همه این اصلاحات از چاپ سال 1397 در این اثر اعمال شد و حالا دیگر امید داریم که در مجموعهاشعار شاملو هیچ اشتباهی وجود ندارد. باید از ناشر این اثر تشکر کنم که در این مدت با ما همکاری کردند و چندین و چند بار کتاب را در تجدید چاپهای متعدد آن اصلاح کردند. بر این اساس حالا میتوان گفت که در چاپهای تازه مجموعهاشعار احمد شاملو اشتباهات چاپهای قبلی وجود ندارد و شعرها دقیقا بر اساس دستنوشتههای شاملو منتشر شدهاند، اینطور نیست؟ بله، امیدوارم. ببینید مجموعهاشعار شاملو کتابی قطور است و در یکبار روخوانی فقط ایرادهای واضح به چشم میآید، اما بهمرور زمان و براثر مقایسه با چاپهای اول متوجه برخی تغییرات شدیم که در حروفچینی چاپ اول و بدون اطلاع ناشر ایجاد شده بود. مثلا یک شعر جا افتاده بود یا مثلا جای دو شعر در «قطعنامه» عوض شده یا کلماتی تغییر داده شده بود. این قبیل موارد در یکبار خواندن به قصد نمونهخوانی مشخص نمیشود و لازمهاش این بود که کل مجموعهاشعار را با تکتک دفترهای شعر که در گذشته منتشر شده بود، تطبیق دهیم. ضمنا باید به یادداشتهای پایانی دفتر شعرها هم اشاره کنم که در چاپهای قبلی مجموعهاشعار برخی از یادداشتها منتشر نشده بودند. اینها همه اتفاقاتی است که بعد از شاملو روی داد و اینجا بود که تازه من متوجه شدم چرا شاملو به من میگفت حواست به انتشار شعرها باشد. بهطور کلی آیا شما بر تمام آثار شاملو نظارت دارید و اشتباهات احتمالی کتابهای دیگر را هم اصلاح کردهاید؟ بله، من و همکارم در این سالها به مرور اغلب کتابهای شاملو را به دقت اصلاح کردهایم. بالطبع، در کتابهای دیگر هم جاافتادگی و اشتباهات تایپی وجود داشت که در طول این سالها اغلب اصلاح شده است. به جز «کتاب کوچه» که جدا از دیگر آثار است، در سالهای اخیر همّمان را گذاشتهایم بر آنکه یکایک کتابهای شاملو را به دقت اصلاح کنیم و نسخهای منقح برای چاپهای بعدی در اختیار ناشرها قرار دهیم. از ناشرهای آثار شاملو خواستیم هر کتابی از او را پیش از تجدید چاپ برای اصلاح و غلطگیری به ما برسانند. یکبار من و یکبار هم خانم سپهری آنها را با چاپهای قبلی و اصلاحات احتمالی مؤلف در کتابها مطابقت دادهایم و هر اشکال و کموکاستی بوده برطرف کردهایم، ناشر کتاب را برده و مجددا نسخهای را که اصلاحات در آن اعمال شده برای بازخوانی آورده و به این ترتیب کتاب بارها رفته و آمده تا کاملا بدون اشتباه چنان منتشر شود كه شایسته نام گرانقدر شاملو و حق مخاطبان گرامی آثار اوست. اگر اشتباه نکنم شاملو در زمان حیاتش در برخی از شعرهایش که پیشتر منتشر شده بود هم تجدیدنظرهایی میکرد و درواقع او در چاپهای جدیدتر برخی از دفترهای شعرش اصلاحاتی انجام میداد. آیا معیار شما در تطبیق شعرها، آخرین نسخهای است که در زمان حیات شاملو منتشر شده بود؟ بله، ما بر اساس آخرین نسخههایی که شاملو در زمان حیاتش دیده بود و با درنظرگرفتن آخرین تغییراتی که او در شعرها به وجود آورده بود، دست به تطبیق و اصلاح زدیم. «کتاب کوچه» در چه مرحلهای است؟ کار «کتاب کوچه» خیلی آهسته پیش میرود، چراکه کارهای جانبی زیاد، وقتگیر و دقیقی دارد. کار هر مجلد کتاب کوچه با استخراج و تنظیم فهرست مجلدات پیشین هر کلمه (مدخل) حرف جدید آغاز میشود. سپس به کار آمادهسازی فیشهای شاملو میپردازیم که شامل پیادهکردن ارجاعات، شاهد مثالها و منابعی است که او خود برای برخی مدخلها یادداشت کرده و نیز پیداکردن مترادفهای هر مدخل، ارجاعات درونمتنی و رفرنسها. پس از این مرحله نوبت به مرتبکردن و شمارهزدن فیشها میرسد و سپس تهیه و تنظیم فهرستها که شامل فهرست ترکیبات و اصطلاحات، فهرست موضوعی، فهرست اعلام، کتابشناسی و... است، اینها زمان و کار زیادی میبرد. بعد از همه اینها ناشر فیشها را میبرد و کار را حروفچینی و صفحهبندی میکند و تازه، کار نمونهخوانی نسخه حروفچینیشده آن حرف آغاز میشود که کاری است بسیار دقیق و با یکی، دو بار خواندن بهدرستی و با کیفیتی که مد نظر ماست، قابل انجام نیست و باید چندین بار تکرار شود. چراکه ما تلاش داریم تا مجلدات کتاب کوچه هم مثل دیگر آثار شاملو، در سالهای اخیر، به صورتی شایسته و منزه، فارغ از اشتباهات تایپی معمول و بیهیچ دخل و تصرفی کاملا منطبق با یادداشتها و نوشتههای شاملو منتشر شود و به دست خوانندگان برسد. البته کارهایی که شرح دادم اموری است که در زمان حیات شاملو هم بر عهده من بوده و ربطی به محتوای کار خود شاملو ندارد، چون مهمترین چیز برای ما، من و همکارم سولماز سپهری، این است که کار شاملو را بیهیچ دستخوردگی و کاستن و افزودن، براساس الگوی ساختاری مجلداتی که زیر نظر خود او منتشر شده بود، مدون و آماده انتشار کنیم. در حال حاضر هم مشغول نسخهخوانی حرف «خ» هستیم.