نقدی بر جهان شعری احمدرضا احمدی
احمدرضا احمدی یا نیمقرن شعر
آرش نصرتاللهی. شاعر و منتقد ادبی
نوشتن درباره جهان شعری کسی که از انتشار نخستین مجموعه شعرش، حدود پنجاه سال میگذرد (1340) و در این مدت مجموعههای متعددی را به چاپ رسانده، کاری سهمگین است، بماند که احمدرضا احمدی، تجربههای شاعریاش را در مدیومهای دیگر هنری نیز توسعه داده و در این راه، حضور ارزنده و قابلتوجهی داشته است؛ از جمله داستاننویسی، نمایشنامهنویسی، ادبیات کودک و نوجوان (نامزد جایزهی هانس کریستین آندرسن) و سینما.
در این بررسی، دو مجموعه «در پایان شب خاکستری» و «با چتر شکسته در باران» را که در یک سال اخیر منتشر شده است، بیشتر مدنظر قرار دادهام و البته به سیر شعر او طی سالها نیز میپردازم.
جریانسازی موج نو در شعر فارسی بر تجربه شاعری احمدی تنیده شده است و البته تجربه شاعری احمدی برخاسته از کیفیت زیست اوست. باید اضافه کنم که احمدی، انطباق مؤثری بین شعر و زندگیاش ایجاد کرده و از این طریق به شعری که بیش از هر چیز خود زندگی است، دست یافته است. گزارهها، رفتارها و رختارهایی که در خانه وجود مییابند، در شعرش بسامد بالایی دارد بهخصوص در مجموعههای واپسین که بیشتر با خانه اخت شده است. رفتهرفته که در تجربه شاعری احمدی پیش میآییم، شعر او بیشتر از توجه به ساختار و تلاش برای رسیدن به یک زبان تراشخورده بازمیماند و به نظر میرسد هرچه کمتر به ویرایش و ایجاد مناسبات اجرایی شعر توجه میکند. در بسیاری از شعرهایی که در مجموعههای فراوان سالهای اخیر از او خواندهام، این وضعیت قابل شناسایی است و در کنار این امر به شعرهایی نیز برخوردهام که ریشه در تجربه شاعری و شعرهای پیشین او دارد و آبشخور آنها، همان اندیشه، بیان روان و موسیقی مناسبی است که ویژگی شعر احمدی است.
در مواردی از این مجموعهها، با وجود ایدههای خوب، شعرها علاوه بر آسیبهای یادشده، دچار شرحشدگی هستند که هم در کلیت شعر و هم در نحوه انتقال معنا در سطرها، مشهود است در واقع در این شعرها بیشتر با احمدی گوینده مواجهیم تا احمدی نمایانگر، مانند شعرهای «در پیری»، «جهان»، «خیره به آینه»، «مه همیشگی خانهام»، «آموختهام» و... از مجموعه «در پایان شب خاکستری» و یا شعر «باور» که رابطه و گفتوگوی لازم بین عناصر شعری یافته نمیشود و یا همهچیز شرح داده شده و چیزی برای کشف ندارد: «تو فقط ارتفاعِ/ ساختمانها را/ برای خودکشی باور داری/ چون دیگر گول نمیخوری/ که درختان باغ/ دوباره شکوفه میدهند/ یا عشق به دور بیدها/ پیچک شده است/ همهی پنجرهها/ همهی اشکها/ همهی چراغها/ همهی گربهها را/ باور داشتی/ اما دیگر/ باور را/ باور نداشتی». یا شعر «سایهی شکسته» که با حرکت شاعرانه «بعد از آنهمه صبوری/ وقتی میخواستیم زیر درختها به خواب برویم/ درختها خشک شده بودند/ حتا سایهای شکسته/ روی لبهای ما/ ممکن نبود» آغاز میشود و درواقع تخصیص شکستگی به درخت و سایه شکسته که بهجای شاخه شکسته آمده، بهخوبی اجرا شده اما این
شعر در ادامه به شرحشدگی در سطرها و کلیت معنایی شعر میرسد. «ما هنوز در انتظار سایهای شکسته هستیم/ اما دریغ از درخت/ از سایه/ از مداوای جان و دل زخمی/ در فراوانی آفتاب و خورشید». البته سطر آخر در ارتباط مناسبی با سایه قرار گرفته است.
از طرفی در همین کتاب، شعر ساختارمند «شجاعت» که در آن فرم گزارشی در ارتباط کارساز با محتوا قرار گرفته:
«فریاد/ تماس با رنگهای/ آبی، زرد، قرمز، سفید/ ارغوانی، صورتی، بنفش/ حتا پرواز ناگهانی کبوتران/ امید/ سکوت/ تردید/ شبهای بیانتهای/ خیابانهای غرق در حیرت/ به نجات ما نیامدند/ به دنبال چراغهای همیشه روشن/ در یک روز تعطیل».
در اینجا مانند بسیاری از شعرهای احمدی، عنصر روایت به کار گرفته شده است. ویژگی این روایت در این است: آنها که خود به نجات ما نیامدند، اعمال، مفاهیم یا تصاویری هستند که خود در امر ساخت «ما» و مسیر متن و فضای شعر، نقش اصلی را به عهده گرفتهاند و این «ما» در توصیف نهایی «چراغهای...» شخصیتپردازی میشود. این همان کارکردن تجربه شاعری است که با کنار هم چیدن گزارههایی چون فریاد، تماسگرفتن با رنگها، انتزاع امید و سکوت و تردید و شبهای...، میتواند حجمی از معنا ایجاد کند و بهدلیل ارتباط ارگانیک بین این عناصر، به مفهوم «به نجات ما نیامدند» برسد.
و یا شعر «شب پدید آمد»: «شب/ دیرهنگام/ پدید آمد/ از رؤیا، تخیل، حافظه، تجربهها/...» که با فعل «پدیدآمدن» یک آشنازدایی در پدیده شب به وجود آمده و ساختار شعر در ادامه، روی وجود چهارباره چهار عنصر «رؤیا، تخیل، حافظه، تجربهها»، ساخته میشود و البته این خود وجود پدیدههای این شعر را انکار میکند و در ارتباط نزدیک با مفهوم کلی شعر که در تقابل وهم و واقعیت است، قرار میگیرد.
یا در شعر خوب «سیب سرخ»، با تکرار «درهم مشوش» و حرکت رفت و برگشتی زمان از گذشته ساده به ماضی بعید، شاعر توانسته روایت شعر را شکل دهد و در انتها «ما شاهد سقوط سیب سرخ/ از مهتاب به سپیده/ بودیم». در واقع زمان را با مکان نشان داده و حتا موقعیتهای مکانی مهتاب و سپیده را از طریق کلمه «سقوط»، تعیین کرده است و به جایگاه «ما»ی انسانی که جز شاهدبودن، نیست، اشاره میکند که پاسخی به ابتدای شعر است «دنبالکردن این خطوط/ درهم مشوش/ در آسمان بیهوده است».
در این مجموعه، شعر خوب «تشنگی در آفتاب» را هم داریم که جهان خوبی که در آن ساخته شده و با اجرای دقیق سپرساختن از گلها برای رفتن به جنگ سوگواریهای زمین، آغاز میشود و با تصویرسازیهایی با استفاده از شکل ساعت شنی ادامه مییابد که منجر به عینی و غنیکردن مفهوم زمان میشود: «.../ هرچه بود تشنگی بود/ در آفتاب/ تفسیرهای واژگون جانباخته از زمان/ از جهان بود» (مصادره معنا از شکل) اما در نهایت این کشمکش با زمان که با آفتاب همراه بود، در ادامه شعر به برف و سرما و تکهنانی در سفره میرسد و «اما این امید/ آرامآرام در رؤیا و تخیل/ به تحلیل میرفت/ میدانستیم در عمرمان به پایان/ این جادهی یخزده/ نخواهیم رسید/ نه با اتوبوس/ نه با قطار/ نه با هواپیما/ در کابوسهای کهنهی روزمره/ بارها/ به انتهای این جادهی یخزده رسیده بودیم». که ضمن بیان روان و تلفیق مناسب عینیت و ذهنیت، جهان ساختهشده در شعر با شبکه معانی روزگار و مسیر زیست انسان ساخته شده و همه اینها ناشی از حضور اندیشه در این شعر و اغلب شعرهای احمدی است که بسیار مهم و خوب است.
و شعر خوبی از مجموعه «با چتر شکسته در باران»: «سایههای صبوری/ روی دیوار من است/ کبریتی روشن میکنم/ تا شما این سایهها را ببینید و باور کنید/ روزهایی که از حافظهام میگریزند/ این سایهها با وضوح کامل به من میتابند/ نام کوچک و نام خانوادگیام را که میگویم/ سایهها صیقل میخورند/ و به قلبم میتابند/ قلبی که نیمی از آن فرسوده است/ وقت آن است/ در کنار قلبم/ از تو یاد کنم/ وقت آن است/ که تو را فراموش کنم». در این شعر علاوه بر آنچه درمورد انطباق زندگی و شعر عنوان شد، مانند دیگر شعرهای خوب احمدی، با ارتباط عمودی مناسبی بین سطرها و گفتوگوی بین کلمهها (مانند دیدن، صیقل، تابیدن)، روبهرو هستیم که ساختار شعر را شکل داده است. همچنین درهمتنیدگی معنای سایه در تقابل و تعلیق یادکردن و فراموشی، بهخوبی اجرا شده است. همچنین است درمورد گریختن روزها و وضوح سایهها و توجه کنید به قلبی که نیمی از آن فرسوده است که بهخوبی مفصل دونیمه شعر شده است و این یک اجرای ساختاری است که جایش در شعرهای زیادی از این مجموعه خالی است.
در این مجموعه هم متنهای زیادی در حد یک ایده خوب و حداکثر چند تصویر باقی میمانند که بهعلت نتیجهگرابودن متن، چیزی برای کشف هم ندارند و حتا شکل شرحی و پالایشنشده در هر شعر و کل مجموعه قابل تشخیص است مثلا استفاده نتیجهگرایانه از پس و حتا در بیان شعرها، از جمله شعرهای «سکوت کردیم»، «یک لیوان پرتغال»، «هراس»، «روز جمعه» و یا شعر «مسافرخانه» که در حد یک مقایسه باقی میماند: «در مسافرخانه یکدیگر را به یاد میآوریم/ چشمهایت در خواب من آبی بود/ در بیداری سیاه/ در خواب دلشاد بودی/ در بیداری دلتنگ/ در خواب لباسهای مجلل میپوشیدی/ در بیداری لباسهای مندرس/ کاش همیشه/ تو را/ در خواب میدیدم».
حالا بیایید برگردیم به عقب البته نه تا چند مجموعه اول که بهلحاظ اجرا و زبان دچار نواقصی هستند، برویم تا سال 1372 که مجموعه «لکهای از عمر بر دیوار بود» از شاعر شصتساله ما چاپ شد که از همین نامش میتوان به ظرافتهای اجرایی شعرش پی برد. بیشتر شعرهای این مجموعه و برخی مجموعههای احمدی که در آن سالها به چاپ رسیده، بهلحاظ اجرای شعر، از شعرهای امروز شاعر، جلوتر هستند و البته ویژگیهای شعری احمدی مانند استفاده از گزارههای روزمرگی و جریان زیستش، حضور اندیشه در بیانی ساده اما عمیق، عنصر روایت، نوستالژی زیستن، توجه به کودکی، استفاده از فضاهای سوررئالیسمی، توجه ویژه به موسیقی در زبان و معنا و... در آنها بهخوبی جاافتاده است. شعرهایی چون «در خیابانهای بزرگ» یا شعر «در سکوت» که اینگونه آغاز میشود: «در سکوت/ همهی استعارهی زمستان/ خاموش میشود/ گلی که از انتهای اندوه به سفره میریزد/ همسایهای که در تاریکی/ با همهی استعارهی زمستان/ خاموش میشود/ مقدمات مرگ آماده میشود/ اما من نمیمیرم/ چشمانداز از اندوه پیر میشود/ آوازهای دردناک/ در شب/ از چشمان من به زمین میریزد/ و در صبح نام اشک میگیرد/...» که شعر
با تناسب فرم و محتوای مناسبی در ساختار خود به آخر میرسد، همانند شعر «چنان ابری» از همین مجموعه: «چنان ابری در دلم میتابد/ که باران را گریه میکنم/ حدس آن پیرهن را بر تنم داشتم/ که تنم دور بود/ پیرهنم نزدیک بود./ فنجانها را از ابر پر میکردم/ گیسوانم را شانه میزدم/ که عصیان و طغیان را/ در گیسوانم سپید نبینم./...» انتخاب فعل تابیدن برای ابر چون محل وقوع، دل است، شرطیشدن گریهکردن باران با تابیدن ابر در دل، بهتنکردن حدس پیراهن بهجای خود پیراهن و مصادره آن در دو سطر بعدیاش، بهکارگیری ابرِ ابتدای شعر در پرکردن فنجانها که عینیتیابی دقیقی داشته و همینطور الیآخر که نشان از ساختار کارساز این شعر دارد.
در این شعرهاست که احمدی با دستیابی به عاطفه کلمات و اجرای حسآمیزی لازم در بیشتر سطرها، به زبانی عاطفی و ساختارمند میرسد و با استفاده از عنصر روایت، همه اینها را در ساختار روایی شعر به وجود میآورد و البته موسیقی در زبان و معنا کار میکند.
بیایید برگردیم به امروز یعنی سال 1399 که در ده، دوازده سال اخیر، بیش از سیوپنج کتاب از احمدی چاپ شده و پرسش اینجاست که انتشار اینهمه شعر که تا حدی با پسروی در اجراها و ساختارها همراه بوده، چه کارکردی دارد؟ البته که شعرنوشتن بهخصوص نوشتن هرروزه، امری ارزشمند و کارساز برای شاعر و زندگیاش بهشمار میرود اما امر انتشار، امری متفاوت است و نیازمند کار روی متن و رسیدن به یک سطح قابلارائه است. مگر نه اینکه شعر بیشترین بهرهگیری از زبان است بهقول هایدگر و ما دست به شناخت هستی ازطریق زبان میزنیم؟ که این نگاه هستیشناسانه در هنر مدرن، موجب پیشرویهای زیادی شده است و بر این اساس آیا نباید در ارائه موجزترین وضعیت شعری خود تلاش کنیم؟ موجزترین چه در اجرای هر شعر و چه در ارائه اندیشگانی خود در قالب شعر. چرا ما باید بهعنوان شاعر فکر کنیم که نیاز به انبوهی از شعرهای ما وجود دارد؟ آنهم با تقطیعهایی که هم به خود شعر آسیب میزند و هم موجب پرشدن کاغذهای زیادی میشود که بیشتر کارکرد افزایش ضخامت کتاب را دارد تا افزایش عمق اندیشه. اینها پرسشهایی هستند که در برابر ما و احمدرضا احمدی میایستند و اندیشیدن به آن، در
امر نوشتن و بیشتر از آن انتشار آثارمان تأثیرگذار خواهد بود. این امر در بحث آسیبشناسی رفتار هنرمند که در یادداشتهای مختلف به آن اشاره داشتهام، مهم است. انتخاب من بهعنوان منتقد یا مخاطب، چشیدن عصاره اندیشه احمدرضا احمدی در وضعیت بیشترین بهرهگیری از زبان است، چیزی که در شعرهای زیادی از او در سالهای میانی شعرنویسیاش و شعرهای کمی از او در سالهای اخیر شعرنویسیاش، وجود دارد.
در نهایت آنچه آمد، نگاهی منتقدانه به کارنامه شعری احمدرضا احمدی با هدف نمایاندن توأمان فراز و فرودهای شعر اوست که شعری خواندنی است و باوجود دوربودن از دغدغههای اجتماعی-سیاسی غلیظ، با نزدیکشدن به دغدغههای روانشناختی انسان معاصر، طی سالهای طولانی، در مسیریابی شعر فارسی، نقش داشته است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.