آیا پزشکی علم آمیخته با هنر است؟
عبدالرحمن نجلرحیم- مغزپژوه
این روزها در میانه اوجگیری چندباره همهگیری کرونا در کشور ما، بازار تبلیغ انواع روشهای درمانی و پیشگیری بعضا براساس تجربیات سنتی، غیرعلمی و شبهعلمی رواج پیدا کرده است. در این بازار آشفته بدیهی است که بعضی از تبلیغات دروغین درباره اثرات معجونهای معجزهآسا، برای کسب سود، عوامفریبی و کلاهبرداری صورت گیرد. از طرف دیگر عجیب نیست که موجب شود تا صدای اعتراض تشکلهای پزشکی حرفهای و تخصصی مختلف در طب مدرن بلندتر شود و ادعاهای طب سنتی گیاهی، مکمل و جایگزین را در بسیاری از عرصهها منطبق با شواهد علمی ندانند. شکی نیست که در این زمینه نکات تأملبرانگیز و ارزشمندی از طرف استادان و همکاران فرهیخته مطرح میشود. امید است که این توجهات موجب گشایشی در بهبود کیفیت امر پزشکی در کشور ما شود؛ اما در این یادداشت نکتهای را میخواهم اضافه کنم و آن اینکه هیچ اصلاح و بهبودی بدون انتقاد از خود ممکن نیست. منظورم این است که پزشکی مدرن در غرب که ما از آن الگوبرداری کردهایم، دائم با انتقاد از خود توانسته است قدمهای بهبودبخشی بردارد. به همین منظور، شاخهای از فلسفه در غرب به اندیشیدن درباره پزشکی اختصاص دارد. جالب اینکه در چند سال گذشته یکی از انتقاداتی که در مجلات معتبر پزشکی بینالمللی به پزشکی مدرن وارد آمده، به همین طب بر مبنای شاهد است که همکاران فرهیخته برای دفاع از طب مدرن در مقابل طب سنتی مکمل یا جایگزین، آن را نقطه قوت خود معرفی کردهاند. به نظر منتقدان، یکی از عمدهترین اشکالات کارآزماییهای بالینی بر مبنای شاهد در پزشکی امروز، به فراموشی سپردهشدن و غفلت از بهکارگیری هنر پزشکی در رویارویی پزشک و بیمار است. به نظر بسیاری از متفکران، در علم پزشکی، علم و هنر، مانند دو روی یک سکه از هم جداییناپذیرند. حتی پدیدارشناسان، هنر را مقدم بر علم در حرفه پزشکی میدانند؛ زیرا حرفه پزشکی که با انسان سروکار دارد، از ابتدا با بدن زیسته در زیست جهان یا سوژه بدنمند یا عامل شناسای قصدمند و معناساز سروکار دارد. آگاهی پیشتأملی یا تجربیات ادراکی پیشعلمی در این مرحله آغازین از ایهامی هنری برخوردار است. انسان بهعنوان سوژه بدنمند میتواند از منظر اولشخص، کیفیات عاطفی-ذهنی خود را با دیگران شریک شود و این وجه هنری از حرفه پزشکی نشئت میگیرد. جالب است که در جهان، تنها یک دانشکده پزشکی در شهر بریزبن استرالیا وجود دارد که دانشجویان پزشکی را قبل از آموزش پزشکی، وامیدارند تا موسیقی و فلسفه بیاموزند. ایهام وجود انسانی زاییده وجود دو وجه بدنی انسان است: وجه فیزیکی بدن، که در علم پزشکی بررسی میشود (آناتومی، فیزیولوژی و...) و دیگری وجه بدن-سوژه است که از طریق تجربه افزایشیابنده ادراک و کنش انسانی در طول زندگی، دارای عاملیت و قصدمندی میشود و با هنر و پدیدارشناسی سروکار دارد. پروفسور «کی توومبز» که در یکی از دانشگاههای آمریکا فلسفه درس میدهد و کتابها و مقالات زیادی درباره پدیدارشناسی و پزشکی نوشته و خودش نیز مبتلا به بیماری اماس است، در این زمینه موضوعات جالبی را مطرح میکند. او حرفه پزشکی را که فقط تأکید بر زیستپزشکی و علم ابژکتیو (عینی) و پوزیتویستی (اثباتی) دارد و بدن انسان را در هنگام بیماری مانند ماشینی درهمشکسته میداند، مورد انتقاد قرار میدهد. او بیماری خود را راهی برای زیستن در جهان میداند. ۳۰۰ سال سلطه علم به معنای پوزیتویستی (اثباتی) آن در غرب بر حرفه پزشکی نیز سایه انداخته است. با رونق علم زیستپزشکی، بیماری نیز مثل هر پدیده علمی از دیدگاه اثباتی تابع قوانین ازلی و جهانشمول دانسته شد و راهکارهای یگانه و عینی، قانونی در همه شرایط پابرجا، غیروابسته به روابط انسانی مورد توجه قرار گرفت. کارآزماییهای بالینی شاهدمحور در پزشکی مدرن امتداد همان طبی است که بر سلطه علم بر پزشکی بدون هنر تأکید دارد. علم تشخیص و درمان بیماری، بهعنوان یک پدیده مستقل و عینی، جهانشمول که در هرجا و هر زمانی، یک نسخه بیشتر ندارد، به تفاوتهای بیماری در شرایط زیستی اجتماعی و فرهنگی متفاوت و به رابطه بیمار و پزشک چندان توجهی نمیکند. اغلب پروتکلهای تشخیص و درمان بر مبنای شواهد علمی متکی بر علم آمار، به کتابهای آشپزی شباهت دارند. درحالیکه علم پزشکی در نهایت، علمی کاربردی و تکنولوژیک است و نمیتواند جنبههای قوی پوزیتویستی و اثباتگرایانه داشته باشد. این نوع گرایش افراطی در علم طب، راه رسیدن به معنا در کنشهای انسانی (بین طبیب و بیمار) و تأثیر آن روی بیماری را غیرممکن میکند. بهاینترتیب، هر دو طرف انسانی (پزشک و بیمار)، باید سلطه بیچونوچرای شاهد یا شواهد میانگینهای علمی که از طریق آماری توسط پژوهشگران بالادست بهدستآمده را بپذیرند. درنهایت پزشکان و بیماران با الگوریتمهای تشخیصی و درمانی روبهرو هستند که از جایی بیرون از دایره اختیارات پزشک و بیمار توسط اتوریتههای علمی بالادست دیکته میشوند. به طور خلاصه انتقادات به شرح زیر است: 1- تعیین تکلیف بیماری براساس میانگین آماری و درنظرنگرفتن تفاوتهای فردی و بیاهمیت جلوهدادن شرایط افراد بیمار در اقلیتهای آماری، 2-وجود سوگیری اقتصادی (تأمین سرمایه از طرف کمپانیهای خصوصی دارویی)، 3- دخالتهای سوگیرانه در چگونگی انجام پژوهشها و دخل و تصرف در طراحی، تعبیر و تفسیر دادهها با هدایت افراد نافع و پرنفوذ کمپانیها، 4- سپردن اغلب تشکیلات پژوهشی به شرکتهای پیمانی و 5- غیرسیاسی، خنثی و غیرسوگیرانه نشاندادن نحوه جمعآوری شواهد علمی و متمرکزکردن هرچه بیشتر دادههای علمی. دراینمیان همانطور که «هابرماس» میگوید به عمد تکنیک از سیاست جدا و به عبارتی رابطه قدرت و دانش پنهان نگه داشته میشود. دراینمیان، ایدئولوژی نئولیبرالی حاکم است که چهره خود را پنهان میکند. درحالیکه یکی از هدفها در تعمیم پزشکی استوار بر شواهد آماری بزرگ، از اعتبارانداختن رابطه بیناسوژهای بین پزشک و بیمار و از اهمیت انداختن هنر پزشکی، زیردستکردن پزشکان، البته نه با هدف تأمین خدمات پزشکی بهتر و مؤثرتر؛ بلکه برای صرفهجویی و کمهزینه و سهمیهایکردن خدمات و ایجاد انضباط مطیعانه در پزشکان تحت خدمت نظام نئولیبرالی است. به نظر میرسد همین نواقص اساسی کافی باشد که طب بر مبنای شاهدیابی آماری در کارآزماییهای بزرگ بالینی، نقش رابطه پزشک و بیمار و کاربرد هنر پزشکی در خدمات پزشکی را روزبهروز کمتر کند و باعث تضعیف اعتماد بین کادر درمانی و متقاضیان کمکهای پزشکی شود. شاید همین نقیصهها پاشنهآشیل طب مدرن و یکی از دلایل مهمی باشد که امروزه شاهد عرض اندام انواع غیرعلمی طب جایگزین، مکمل، گیاهی، سنتی و... هستیم. واکنش فرهیختگان رشتههای مختلف پزشکی از سوءاستفادههای غیرعلمی در لباس حرفه پزشکی در این روزها را میتوان ناشی از همین خلأیی دانست که ناشي از جداشدن تدریجی بخش هنر از پیکره پزشکی مدرن با کمک نظام حاکم سرمایه و ازبینرفتن پیوند عاطفی احساسی بیناسوژهای بین پزشک و بیمار در بافت اجتماعی فرهنگی است. ما پزشکانی که در عرصه طب مدرن کار میکنیم، باید هوشیارانه با نگاه نقادانه و همهجانبه از حقوق پایمالشده انسانی و شرافت در حال ازدسترفتن خود دفاع کنیم و از واکنشهای تدافعی هیجانی و مقطعی از سر ناامیدی حتی با توجیهات علمی بپرهیزیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.