|

انديشيدن به سبک گذشتگان

مجیدرضا مقنی‌پور.عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز

در کلاس‌های تاریخ هنر، وقتی درباره نقاشی‌های انسان اولیه بر دیواره‌های غارها بحث می‌کردم، بر مبنای اطلاعاتی که از منابع تاریخی کسب کرده بودم، انگیزه‌های انسان‌های نخستین از تصویرگری این نقش‌ها را غلبه بر ترس‌هایشان تفسیر می‌کردم. یعنی اینکه آن اجداد دور از ما، ترس‌های خود از ناشناخته‌های محیط اطرافشان را در قالب یک شخصیت حیوانی یا تخیلی به تصویر می‌کشیدند و سعی می‌کردند تا با غلبه بر این تصاویر، بر ترس‌هایشان غلبه کنند. اعتراف می‌کنم با اینکه این تفاسیر تا حد زیادی نزد مورخان هنر پذیرفته شده بود اما رازآمیزی آن چندان برای منطق دو‌دوتا چهارتای دانشگاهیِ من باورپذیر نبود و نمی‌توانستم به‌راحتی ترس و غلبه بر ترس را دلیلی برای هنرآفرینی اجدادمان بدانم.ماه‌هاست که «کرونا» در ادبیات گفتمانی و محاوره‌ای مردم ما راه یافته است و چنان به‌عنوان یکی از کلیدواژگان اصلی و ثابت محاوره‌های امروزمان جای خود را محکم کرده است که نه انتخابات مهم در ینگه دنیا و نه اوضاع‌و‌احوال نه‌چندان خوشایند اقتصادی کشور، هیچ‌کدام نتوانسته خللی بر جایگاه آن وارد آورد. کرونایی که آنچه آن را رازآمیز کرده، بیشتر ناآگاهی از دلایل ایجادی و عواقب آن است. در ظاهر امر نیز روز‌به‌روز بر قدرت و رازآمیزی آن افزوده می‌شود و هر‌از‌چند‌روزی نشانه‌ای جدید از این بیماری رخ می‌نماید؛ چنانکه چند‌وقت پیش از‌کار‌افتادن شنوایی نیز به نشانه‌های بیماری اضافه شد که البته اگر «نبودِ گوشِ شنوا» را نشانه‌ای قطعی از کرونا بدانیم، سابقه این بیماری در کشور ما به دهه‌ها و سده‌ها باز‌می‌گردد. به‌هر‌حال ترس از آن دارم که فردا‌روزی، چنان نشانه‌های این بیماری گسترش یابد که هماهنگ‌نبودن رنگ کمربند و کفش را هم نشانه‌ای خفیف اما جدی از کرونا بدانند. حقیقتا این تصویر رازآمیز از کرونا نیز زیاد در باور شکاکِ من نمی‌گنجید و آن را یکی از نمونه‌های یک کلاغ، چهل کلاغ مردمان کوچه و بازار می‌پنداشتم؛ تا اینکه در هفته‌ای که گذشت ناخوش‌احوال شدم و تب‌و‌لرز به‌عنوان اولین نشانه‌های کرونای عزیز در حقیر پدیدار شد. با اولین سرفه هم در اتاقی حبس شدیم و درهای دنیا به روی ما بسته شد. این تب‌و‌لرز خفیف چند‌روزی ادامه داشت، به‌طوری‌که نه بهتر می‌شدیم و نه بیمارتر‌؛ آنچه بود، بلاتکلیفی بود بین ما و کرونا؛ که البته من به‌عنوان نماینده‌ای از متولدین دهه 50 و 60، قوانین و شرایط بلاتکلیفی را از بر بودم و چندان خود را نباختم. اما آنچه بیشتر از خود بیماری رنج‌آور بود، ترس از بیماری بود و عاقبت آن یعنی دیدار با ملک‌الموت. به‌هرحال یک‌هفته‌ای که از شروع ناخوش‌احوالی ما گذشت و دیگر وقعی به آن نگذاشتیم و خود را با شرایط جدید وفق دادیم (‌وفق‌دادن خود با شرایط متفاوت از دیگر توانمندی‌های اعجاب‌انگیز همان متولدین دهه 50 و 60 است)، ولی این ایام بیماری و ترس متعاقب آن فرصت مناسبی بود تا دوباره درخصوص مقوله ترس و راه‌های غلبه انسان بر آن اندیشه کنیم.‌ترس از جمله مسائلی است که به نظر می‌رسد از آغاز حیات انسان، همراه با او بوده است و شاید به‌نوعی تمامی کردار و افعال انسان تلاشی برای غلبه یا فراموشی آن باشد. از سوی دیگر ریشه بسیاری از ترس‌های انسانی را باید در ناآگاهی او دانست. بر همین مبنا بوده است که کشف آتش برای بشر یکی از بزرگ‌ترین کشف‌ها بوده است؛ زیرا این کشف بزرگ، تاریکی را که عاملی مهم برای ندیدن و نشناختن بوده است، از میان می‌برد و انسان با دیدن پیرامون خود، شناختی از آنها کسب کرده و بر ترس ناشناخته‌ماندن این محیط پیرامونی غلبه می‌کند. بشر در طول حیاتش و در مواجهه با پدیده‌هایی که شناختی از آنها نداشته، خود را به تصویرسازی‌های غیر‌واقعی از آنها مشغول داشته است و سعی کرده با این ترفند به‌نوعی بر ترس خود چیره شود. بی‌اساس نبوده است که انسان گذشته، بیماری ناشناخته و صعب‌العلاج را یک فرایند نمی‌بیند که تحت شرایط کلی و شناخته‌شده تجربی در کالبد انسان عمل کند، بلکه آن را به شکل دیوی می‌بیند که کالبد شخص را تسخیر کرده است. به‌بیان‌دیگر این دیو تصویر و تصوری از آن ترس بوده که انسان سعی کرده با جسمانی جلوه‌دادن آن به‌گونه‌ای بر آن غلبه کند. جالب اینجاست که امروز نیز همین تصویرسازی‌ها را از بیماری کرونا مشاهده می‌کنیم. به یاد دارم تصاویری که در ابتدا از شخصیت این ویروس به تصویر کشیده می‌شد، شخصیتی سبزرنگ، کمی زشت اما تا حدود زیادی قابل‌تحمل بود (مانند عروسک‌های زشت و دوست‌داشتنی)‌؛ اما هر‌چه از آغاز شیوع این بیماری می‌گذشت و هر روز جلوه‌ای نو از توانایی‌ها و قدرت بیماری آشکار می‌شد، تصویر ویروس نیز تغییر کرد و آن جنبه قابل‌تحملش کم‌رنگ‌تر شد و تصویر جدید موجودی زشت، خشن و بی‌رحم را با رگه‌هایی از رنگ قرمز بر چهره سبزش نمایش می‌داد. در اینجا اگر کمی تأمل کنیم، میان نوع این تصویرسازی‌ها با ناآگاهی و ترس روزافزون‌مان از این ویروس، رابطه‌ای را می‌یابیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.